Układy pneumatyczne na lokomotywie

Układ pneumatyczny lokomotywy składa się z sprężarki (kompresora), która zasila zbiorniki powietrza (główne i pomocnicze). Z nich sprężone powietrze przepływa przez zawory, filtry i osuszacze do przewodów, a następnie zasila siłowniki, które są kluczowe dla działania hamulców, styczników liniowych, wycieraczek, sygnałów dźwiękowych, piaskownic, drzwi czy innych mechanizmów.

Układy pneumatyczne w pojazdach kolejowych poza wykorzystaniem dla celów zasilania urządzeń hamulcowych stosowane są również do zasilania w sprężone powietrze innych odbiorników pneumatycznych, które wykorzystują powietrze do swojego działania. Są nimi np.: syreny pneumatyczne, piasecznice, odbieraki prądu, styczniki elektropneumatyczne, urządzenia sanitarne, drzwi, elementy mechaniki zespołów samowyładowczych wagonów towarowych itp. Więcej informacji na końcu rozdziału.
W większości przypadków stosowany jest układ pneumatyczny NADCIŚNIENIOWY. W niektórych kolejach wysokogórskich, ze względu na występujące tam wyższe ciśnienie powietrza atmosferycznego można spotkać zastosowanie układu pneumatycznego PRÓŻNIOWEGO. W niniejszym opisie omówiony będzie układ wykorzystujący nadciśnienie powietrza.

Za wytworzenie, przygotowanie, magazynowanie i rozprowadzenie powietrza odpowiadaukład zasilania sprężonym powietrzem.

W skład układu zasilania sprężonym powietrzem wchodzą poniżej opisane układy.

1) Układ wytwarzania i przygotowania powietrza, czyli układ odpowiedzialny za wyprodukowanie sprężonego powietrza. Głównymi elementami tego układu są sprężarki. Każdy kolejowy pojazd trakcyjny wyposażony jest w sprężarki główne, które wytwarzają powietrze dla potrzeb zasilania układu pneumatycznego pojazdu trakcyjnego jak również całego składu pociągu.
W elektrycznych pojazdach trakcyjnych, w których do odbioru energii zastosowane są dachowe odbieraki prądu stosuje się dodatkowo sprężarki pomocnicze pantografów. W związku ze sterowaniem pneumatycznym odbierakami prądu w przypadku braku ciśnienia w głównym układzie pneumatycznym elektrycznego pojazdu trakcyjnego nie jest możliwe ich podniesienie. Załączenie sprężarki głównej w celu napełnienia układu pneumatycznego sprężonym powietrzem jest z kolei możliwe tylko przy zasilaniu energią z sieci trakcyjnej. Sprężarki główne zasilane są najczęściej energią elektryczną z przetwornic pokładowych. Z tego powodu pojazdy wyposaża właśnie się w dodatkowe sprężarki, które zasilane są z baterii akumulatorów pojazdu trakcyjnego w wyniku czego mogą pracować niezależnie od pracy przetwornic pokładowych w tym braku zasilania trakcyjnego.
Sprężarki pomocnicze, umożliwiają wytworzenie sprężonego powietrza potrzebnego do podniesienia odbieraków prądu w przypadku braku ciśnienia w układzie pneumatycznym pojazdu trakcyjnego. Po podniesieniu odbieraków prądu i zasilaniu przetwornic pokładowych napięciem sieciowym możliwe jest uruchomienie sprężarek głównych i wytworzenie sprężonego powietrza w ramach głównego układu pneumatycznego pojazdu. Gdy układ główny pneumatyczny pojazdu jest zasilony sprężonym powietrzem odbieraki prądu są już z niego zasilane.

Sprężarka główna to urządzenie mechaniczno-pneumatyczne służące do sprężania powietrza wykorzystywanego do zasilania układów pneumatycznych.
Rozróżnia się trzy podstawowe typy sprężarek: tłokowe, śrubowe i rzadko stosowane spiralne.

a) Sprężarki tłokowe
W tych sprężarkach sprężanie powietrza realizują tłoki zamontowane przez korbowody na wale korbowym i poruszające się ruchem posuwisto-zwrotnym w cylindrach.
W sprężarkach tłokowych wielocylindrowych, cylindry mogą mieć układ widlasty (V), rzędowy pionowy lub poziomy. Sprężarki tłokowe mogą być olejowe i bezolejowe. W tych drugich cylindry mają wyłożenie teflonowe, dzięki czemu nie potrzebują smarowania olejem dla zapewnienia niezawodnej pracy tłoków.
W zależności od potrzeby wydajności na pojazdach trakcyjnych mogą występować jedna lub dwie sprężarki główne. W lokomotywie serii ET41 (elektrowóz dwusekcyjny) są w sumie aż 4 sprężarki.

b) Sprężarki śrubowe
W sprężarkach śrubowych powietrze sprężane jest za pośrednictwem specjalnych śrub ślimakowych (głównej i pomocniczej) obracających się w komorze sprężania. Napęd sprężarek śrubowych realizują silniki elektryczne. Wał wirnika silnika elektrycznego połączony jest z wałem śruby głównej bloku sprężającego.

Polecam uwadze stronę TRANSPORT SZYNOWY –
UKŁADY PNEUMATYCZNE –
https://www.transportszynowy.pl/Kolej/kolukladpneumatyczne

POJAZDY SZYNOWE NR 3/2014
Modułowa uniwersalna tablica pneumatyczna dla lokomotyw
spalinowych i elektrycznych

https://www.kilkaminut.pl/wp-content/uploads/2025/11/Modulowa-uniwersalna.pdf

Polecam uwadze stronę TRANSPORT SZYNOWY –
HAMULCE PNEUMATYCZNE –

https://www.transportszynowy.pl/Kolej/kolhamulcepenumatyczne

POJAZDY SZYNOWE NR 2/2015
Układy sterowania hamulcami opracowane przez
IPS „TABOR” dla modernizowanych lokomotyw manewrowych
https://www.kilkaminut.pl/wp-content/uploads/2025/11/Uklady_sterowania_hamulcami_.pdf

Polecam uwadze stronę TRANSPORT SZYNOWY –
PIASECZNICE –
https://www.transportszynowy.pl/Kolej/kolpiasecznice