William Tyndale

Ruch lollardów był pozornie tłumiony, ale zawsze pozostawały jego resztki i od czasu do czasu ludzie byli karani za spotykanie się w celu czytania Pisma Świętego. Nowa Nauka i Reformacja ożywiły zainteresowanie słowem i właśnie nowy przekład Biblii był tym czynnikiem, który najpotężniej przyczynił się do szerzenia powszechnego przebudzenia wśród ludzi. William Tyndale , który studiował w Oksfordzie i Cambridge i był pod ogromnym wpływem nauk Lutra, miał zwyczaj dyskutować z duchownymi, którzy przychodzili do domu, w którym był guwernerem, i pokazywać im, jak bardzo błądzą w naukach Pisma Świętego. Wywołało to prześladowania, które zmusiły go do opuszczenia kraju, ale widział, że zapoznanie się z Biblią było pilną potrzebą ludzi i obiecał, że „jeśli Bóg oszczędzi jego życie, niebawem sprawi, że chłopcy pchający pług poznają Pisma lepiej niż duchowni, którzy je przed nimi ukryli!” Żyjąc na wygnaniu na starym kontynencie i „płonąc czułą troską i gorliwością ku swojemu krajowi, badał, jak wszelkimi możliwymi sposobami doprowadzić swoich rodaków do tego samego zamiłowania i zrozumienia świętego słowa i prawdy Bożej, jakie Pan dał jemu samemu”. Pierwsze wydanie jego przekładu Nowego Testamentu ukazało się w 1525 roku, a po nim drugie, wydrukowane rok później w Kolonii. Potem przyszła kolej na Pięcioksiąg i inne części Starego Testamentu, przetłumaczone w Antwerpii i Hamburgu, a także częste wydania Nowego Testamentu. Trudności i niebezpieczeństwa związane z dostarczaniem takiej ilości tomów do Anglii były niemal tak wielkie, jak te, które utrudniały ich dystrybucję. Duchowni z całych sił sprzeciwiali się nowemu przekładowi. Sir Thomas More był tym, który ostro sprzeciwiał mu się pisemnie. Chociaż to tłumaczenie bardziej niż jakiekolwiek inne wpłynęło na Wersję Autoryzowaną [AVKJV], która w istocie jest w dużej części oparta na nim, początkowo uznano je za pełne błędów. Wielkie protesty wywołało użycie słowa „kongregacja” w miejsce „kościoła”; More powiedział, że tłumaczenie to jest tak pełne błędów, że „omówienie wszystkiego byłoby braniem pod lupę całej książki”, „poszukiwanie jednego błędu byłoby jak badanie tego, gdzie znaleźć wodę w morzu”.

Testamenty zostały przemycone do Anglii, a stowarzyszenie o nazwie „Chrześcijańscy Bracia” przewoziło je przez kraj. Kupowano je wszędzie i czytano z zapałem, wkrótce znalazły się na uniwersytetach, gdzie tworzyły się stowarzyszenia, mające na celu spotykanie się i czytanie ich. Biskup Londynu bardzo wcześnie wydał dekret zabraniający ich, mówiąc: „Przy czym my, rozumiejąc z relacji różnych wiarygodnych osób, a także z ewidentnego stanu rzeczy, że wiele dzieci niegodziwości… zaślepionych skrajną nikczemnością, błądząc z drogi prawdy i wiary katolickiej, podstępnie przetłumaczyło Nowy Testament na nasz język angielski…. W tłumaczeniu tym jest wiele ksiąg napiętnowanych, niektóre z przypisami, inne bez, zawierających w języku angielskim tę zgubną i najbardziej zaraźliwą truciznę rozproszoną w całej naszej diecezji londyńskiej w wielkiej liczbie, która… bez wątpienia zarazi i zainfekuje powierzone nam stado najbardziej śmiertelną trucizną i herezją… nakazujemy, aby w ciągu trzydziestu dni… pod groźbą ekskomuniki i podejrzenia o herezję, przynieśli i dostarczyli naszemu Generalnemu Wikariuszowi wszystkie te księgi co do jednej, które zawierają tłumaczenie Nowego Testamentu na język angielski”. Stwierdził, że w tym tłumaczeniu jest ponad dwa tysiące herezji. Znając kupca o nazwisku Packington związanego z dystrybucją, miał nadzieję, że za jego pośrednictwem zniszczy księgi, a oto relacja: „Biskup, myśląc, że chwycił Pana Boga za nogi, podczas gdy w rzeczywistości (jak myślał później) wziął diabła za pięść powiedział: »Szanowny panie Packington, proszę się postarać je zdobyć, a ja z całego serca zapłacę za nie, bez względu na cenę, ponieważ książki te są fałszywe i karygodne i z pewnością zamierzam je wszystkie zniszczyć i spalić przy krzyżu św. Pawła«”. Ta transakcja została zrealizowana i w ten sposób zapewniono pieniądze na wydrukowanie znacznie większej liczby Testamentów. Więzień oskarżony o herezję, zapytany o to jak wspierany jest Tyndale i jego przyjaciele, powiedział: „To biskup Londynu udzielił nam pomocy, ponieważ przekazał nam dużo pieniędzy na spalenie Nowego Testamentu, i był i jest naszą jedyną pomocą i pociechą”. Przeprowadzono skrupulatne śledztwo w sprawie zakazanych ksiąg i wielu ludzi zostało ukaranych grzywnami, uwięzionych lub skazanych na śmierć za ich posiadanie. Odnotowano, że „wiele osób czytających Nowy Testament udostępniony przez Tyndale’a, które wykryto, zostało ukaranych… ale ich liczba wciąż codziennie wzrastała”.

Z pomocą szpiega wysłanego z Anglii, Tyndale został ostatecznie schwytany, w Vilvoord w Belgii skazany, uduszony, a jego ciało spalone (1536). Ale jego praca została wykonana, miał swój dzielny udział z tymi wszystkimi, którzy tłumacząc i rozpowszechniając Biblię, praktykując i nauczając prawd, które ona objawia, pomogli nieść ludziom poznanie Boga i wskazywać im Drogę Życia.

W tym czasie w Anglii zachodziły wielkie zmiany. W 1531 roku król Henryk VIII został uznany za Najwyższą Głowę Kościoła anglikańskiego, który tym sposobem zajął miejsce Kościoła rzymskiego, a miejsce papieża zajął król. Konflikt między papieżem a królem był konfliktem między Kościołem a państwem z jednej strony a państwem i Kościołem z drugiej, między poglądami papistów i erastian *. Plan doprowadzenia do reformy przez wyniesienie władzy cywilnej nad władzę kościelną (erastianizm) został już wprowadzony w kościołach Brandenburgii i Saksonii. Cranmer uważał, że jest to najlepszy kierunek, a Henryk VIII przyjął to jako swoją politykę w Anglii.

* Eriastianizm – koncepcja polityczna głosząca zależność Kościoła od państwa, której nazwa pochodzi od nazwiska Thomasa Erastusa (przyp. tłumacza).

W roku śmierci Tyndale’a, jego przekład Biblii, zrewidowany i zredagowany przez Milesa Coverdale’a na polecenie króla, został objęty królewskim patronatem, nakazany jako podstawa wiary narodowej i umieszczony w kościołach w całym kraju. Ta przychylność została jednak wkrótce wycofana. W 1543 roku zarządzenie zatytułowane „Ustawa na rzecz rozwoju prawdziwej religii i zniesienia pozostałych” uchwaliło, że „Wszelkie księgi Starego i Nowego Testamentu w języku angielskim, będące podstępnym, fałszywym i nieprawdziwym tłumaczeniem Tyndale’a, zostaną dobitnie i całkowicie zniesione, wytępione i zakazane do przechowywania lub używania”. Kary za nieposłuszeństwo były bardzo surowe, sprowadzające się w niektórych przypadkach do dożywotniego więzienia. Można było czytać inne książki, ale odczyty Pisma Świętego zostały ograniczone do sędziów, szlachciców, kapitanów i najwyższych sędziów, którzy mogli czytać Biblię swoim rodzinom. „Kupcy mogą czytać je na osobności, dla siebie, ale żadne kobiety, rzemieślnicy, czeladnicy, dniówkarze, słudzy ze stopniem dzierżawcy lub niższym, żaden rolnik ani robotnicy nie mogą w granicach królestwa czytać Biblii ani Nowego Testamentu w języku angielskim, ani sobie sami ani komukolwiek innemu, ani prywatnie ani publicznie”. Szlachcianki lub damy mogły czytać ją dla siebie. Król oświadczył, że oczyści swoje królestwo ze wszystkich tych ksiąg straszliwymi i karnymi przepisami. Ale bez względu na to, czy było to dozwolone, czy zabronione, nie można było teraz uniemożliwić ludziom czytania Pisma Świętego. Kiedy w Kościołach czytano je na głos, tłumy przychodziły słuchać; kiedy było zakazane, podejmowano wszelkie ryzyko, aby je zdobyć. Pewien robotnik zapisał w swoim egzemplarzu Testamentu: „Na wynalezieniu rzeczy, Oksford roku 1546, przywiezione do Seynbury przez Johna Darbyego, cena 14 pensów. Kiedy opiekowałem się owcami Pana Letymera kupiłem tę księgę kiedy Testament był zabroniony, aby pasterze nie mogli go czytać: modlę się do Boga by zmienił tę ślepotę. Napisane przez Roberta Wyllyamsa, pasterza owiec na Wzgórzu Seynbury”.

Ludzie byli nauczani przez Mojżesza i proroków, przez historię i Psalmy, szczególnie w Ewangeliach uczyli się oni poznawać Jezusa Chrystusa, a z Listów śledzili konsekwencje Jego odkupieńczego dzieła, i tak oto został odmieniony cały charakter narodu, ponieważ w każdym narodzie poziom sprawiedliwości i współczucia jest miarą tego w jakim stopniu ta księga wpłynęła na serca i umysły ludzi. W ciągu sześciu lat panowania Edwarda VI rządzący skierowali rozwój Kościoła Anglii, bardziej zdecydowanie niż wcześniej, ku protestantyzmowi, ale w ciągu następnych sześciu lat panowania królowej Marii polityka ta została odwrócona, a Anglia wróciła do swojej lojalności wobec papieża, otrzymując rozgrzeszenie za herezję i schizmę. Jednak tam, gdzie rząd był uległy, ludzie byli nieugięci. Żadne wysiłki nie mogły skłonić ich do poddania się praktykom wyraźnie sprzecznym ze słowem Bożym. W miastach i wsiach Anglii zostały publicznie spalone setki ludzi, nie tylko tych wysoko postawionych, ale także spośród najskromniejszych, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Cierpienia tych męczenników były bardziej skuteczne w łamaniu potęgi Rzymu niż polityka władców czy argumenty duchownych. Te pożary wciąż płoną w pamięci Anglików jak latarnie, ostrzegające ich przed powrotem do systemu, który mógłby przynieść takie właśnie owoce.

Fragment pochodzi z Książki „Kościół Pielgrzym” –
z rozdziału XI Angielscy nonkonformiści 1525-1689