<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Czy jeden z najstarszych spor\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa w\u0142a\u015bnie zaczyna si\u0119 na nowo otwiera\u0107?<\/p>\n\n\n\n
Zanim przejd\u0119 do tego, co dzi\u015b dzieje si\u0119 wok\u00f3\u0142 tytu\u0142owego Sto\u0142u \u2013 i dlaczego wydaje mi si\u0119 to tak niezwyk\u0142e \u2013 potrzebujemy na chwil\u0119 cofn\u0105\u0107 si\u0119 w czasie. Dopiero w tej perspektywie wida\u0107, jak nieoczywista, istotna i potencjalnie brzemienna w skutki jest zmiana, kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bnie obserwujemy.<\/p>\n\n\n\n
Przez znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej historii protestantyzm prowadzi\u0142 intensywny sp\u00f3r o znaczenie Wieczerzy Pa\u0144skiej. Reformatorzy budowali swoje rozumienie Wieczerzy Pa\u0144skiej w sporze z katolick\u0105 teologi\u0105 Eucharystii. Nie stworzyli jednak jednej protestanckiej odpowiedzi: Luter, Kalwin i Zwingli r\u00f3\u017cnili si\u0119 w tej kwestii r\u00f3wnie\u017c mi\u0119dzy sob\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Szczeg\u00f3lnie silny wp\u0142yw na spos\u00f3b, w jaki wiele Ko\u015bcio\u0142\u00f3w protestanckich zacz\u0119\u0142o p\u00f3\u017aniej rozumie\u0107 Wieczerz\u0119 Pa\u0144sk\u0105, wywar\u0142 Ulrich Zwingli. W jego uj\u0119ciu chleb i wino s\u0105 przede wszystkim znakami przypominaj\u0105cymi o \u015bmierci Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n
Z czasem w\u0142a\u015bnie takie, memorialistyczne podej\u015bcie sta\u0142o si\u0119 dominuj\u0105ce w wi\u0119kszo\u015bci \u015brodowisk ewangelikalnych, jakie znamy dzisiaj.<\/p>\n\n\n\n
Co to oznacza\u0142o w praktyce?<\/p>\n\n\n\n
W wielu Ko\u015bcio\u0142ach zielono\u015bwi\u0105tkowych i charyzmatycznych Wieczerza Pa\u0144ska nigdy nie znikn\u0119\u0142a, ale cz\u0119sto pozostawa\u0142a na dalszym planie. W centrum niedzielnych spotka\u0144 by\u0142y przede wszystkim uwielbienie, kazanie, modlitwa, wezwanie do nawr\u00f3cenia i pos\u0142uga darami Ducha \u015awi\u0119tego. Do Sto\u0142u wracano co jaki\u015b czas, traktuj\u0105c chleb i wino g\u0142\u00f3wnie jako przypomnienie tego, czego Chrystus dokona\u0142 na krzy\u017cu.<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie potrzeba zaznaczy\u0107, \u017ce wspomniane powy\u017cej podej\u015bcie nie by\u0142o jedynym protestanckim rozumieniem Wieczerzy. Luter bardzo mocno broni\u0142 realnej obecno\u015bci Chrystusa, a Kalwin m\u00f3wi\u0142 o rzeczywistym uczestnictwie wierz\u0105cych w Ciele i Krwi Chrystusa przez Ducha \u015awi\u0119tego. Ale to w\u0142a\u015bnie symboliczne podej\u015bcie Zwingliego z czasem szczeg\u00f3lnie mocno przenikn\u0119\u0142o do wielu \u015brodowisk ewangelikalnych.<\/p>\n\n\n\n
Zdaje si\u0119 jednak, \u017ce w \u015bwiecie Nowych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Charyzmatycznych <\/strong>zaczyna dokonywa\u0107 si\u0119 co\u015b znacznie wi\u0119kszego ni\u017c pojedyncze lokalne zmiany. W r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata powraca zainteresowanie Wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105, a wraz z nim zmienia si\u0119 j\u0119zyk, praktyka i teologiczna wra\u017cliwo\u015b\u0107 ca\u0142ych \u015brodowisk. Coraz trudniej patrze\u0107 na te przyk\u0142ady jak na niezale\u017cne od siebie wyj\u0105tki. Mo\u017cliwe, \u017ce na naszych oczach rodzi si\u0119 jeden z najbardziej nieoczywistych zwrot\u00f3w we wsp\u00f3\u0142czesnym ewangelikalizmie.<\/p>\n\n\n\n Wida\u0107 to tak\u017ce w pytaniach, kt\u00f3re zaczynaj\u0105 by\u0107 stawiane. Coraz rzadziej chodzi ju\u017c wy\u0142\u0105cznie o to: co chleb i wino symbolizuj\u0105? Coraz cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 inne pytanie: co w\u0142a\u015bciwie wydarza si\u0119, kiedy Ko\u015bci\u00f3\u0142 gromadzi si\u0119 przy Stole? Czy Chrystus jest wtedy obecny w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny? Czy Wieczerza mo\u017ce by\u0107 miejscem dzia\u0142ania \u0142aski? Czy mo\u017ce by\u0107 zwi\u0105zana z przebaczeniem i uzdrowieniem? I czy St\u00f3\u0142, przez lata pozostaj\u0105cy w wielu wsp\u00f3lnotach raczej na dalszym planie, mo\u017ce ponownie sta\u0107 si\u0119 jednym z centralnych miejsc \u017cycia Ko\u015bcio\u0142a?<\/p>\n\n\n\n Zaznacz\u0119 od razu, \u017ce nie m\u00f3wimy tu o przyjmowaniu przez ewangelikalnych chrze\u015bcijan katolickiej nauki o przeistoczeniu. Wci\u0105\u017c istniej\u0105 w tym obszarze znacz\u0105ce r\u00f3\u017cnice, tym bardziej \u017ce same \u015brodowiska ewangelikalne pozostaj\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 istotnie zr\u00f3\u017cnicowane teologicznie. Wida\u0107 jednak wyra\u017ane przesuni\u0119cie: od Wieczerzy rozumianej symbolicznie, przede wszystkim jako pami\u0105tka i wspomnienie tego, czego Chrystus dokona\u0142 na krzy\u017cu, ku postrzeganiu jej jako rzeczywisto\u015bci \u015bwi\u0119tej, nios\u0105cej szczeg\u00f3ln\u0105 \u0142ask\u0119 i duchowo skutecznej, w kt\u00f3rej dzieje si\u0119 co\u015b wi\u0119cej ni\u017c samo przypomnienie. Coraz cz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 przekonanie, \u017ce przy Stole Chrystus w jaki\u015b rzeczywisty spos\u00f3b spotyka si\u0119 ze swoim Ko\u015bcio\u0142em, udziela mu \u0142aski, jednoczy go, a tak\u017ce uzdrawia.<\/p>\n\n\n\n I w\u0142a\u015bnie tutaj pojawia si\u0119 pewien paradoks.<\/p>\n\n\n\n Poniewa\u017c ten \u2013 odwa\u017c\u0119 si\u0119 napisa\u0107 \u2013 historyczny zwrot dokonuje si\u0119 w czasie, gdy w samym Ko\u015bciele katolickim ujawni\u0142 si\u0119 powa\u017cny problem z rozumieniem Eucharystii. G\u0142o\u015bne badanie Pew Research Center z 2019 roku wykaza\u0142o, \u017ce zaledwie 31% ameryka\u0144skich katolik\u00f3w deklarowa\u0142o wiar\u0119, \u017ce podczas Eucharystii chleb i wino rzeczywi\u015bcie staj\u0105 si\u0119 Cia\u0142em i Krwi\u0105 Chrystusa. Procent ten by\u0142 znacz\u0105co wy\u017cszy (cho\u0107 wci\u0105\u017c zaskakuj\u0105cy), gdy badanie przeprowadzono w\u015br\u00f3d uczestnicz\u0105cych we Mszy co najmniej raz w tygodniu (63%).<\/p>\n\n\n\n Co zatem dzieje si\u0119 na naszych oczach?<\/p>\n\n\n\n W czasie, gdy pewna cz\u0119\u015b\u0107 katolik\u00f3w deklaruje rozumienie Eucharystii zbli\u017cone do protestanckiego memorializmu *, w cz\u0119\u015bci \u015bwiata ewangelikalnego mo\u017cna dostrzec dynamiczny ruch w przeciwnym kierunku: od rozumienia Wieczerzy Pa\u0144skiej przede wszystkim jako symbolicznego wspomnienia ku coraz mocniejszemu przekonaniu, \u017ce przy Stole Chrystus rzeczywi\u015bcie daje siebie swojemu Ko\u015bcio\u0142owi.<\/p>\n\n\n\n I w\u0142a\u015bnie w tym miejscu pojawia si\u0119 jeszcze jeden, szerszy kontekst.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b pewna cz\u0119\u015b\u0107 chrze\u015bcijan nosi przekonanie, \u017ce ekumenizm doszed\u0142 do \u015bciany. Inni uwa\u017caj\u0105, \u017ce ekumenizm dzia\u0142a wy\u0142\u0105cznie \u201ew jedn\u0105 stron\u0119\u201d (w \u015brodowiskach katolickich mo\u017cna nawet spotka\u0107 okre\u015blenie \u201eprotestantyzacja Ko\u015bcio\u0142a\u201d \u2013 zarzut, \u017ce w imi\u0119 dialogu i poszukiwania tego, co wsp\u00f3lne, to katolicy przejmowali j\u0119zyk, formy modlitwy czy duchow\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 \u015bwiata ewangelikalnego, podczas gdy ruch w przeciwnym kierunku jest nieobecny lub praktycznie niewidoczny)<\/strong>. By\u0107 mo\u017ce wi\u0119c przez lata zbyt \u0142atwo zak\u0142adali\u015bmy, \u017ce w spotkaniu tych dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w tylko jeden z nich b\u0119dzie si\u0119 zmienia\u0142. Tymczasem dzisiaj zaczynamy dostrzega\u0107, \u017ce spotkanie pozostawia \u015blad po obu stronach.<\/p>\n\n\n\n Oto w samym sercu wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata ewangelikalnego i charyzmatycznego zaczyna powraca\u0107 zainteresowanie czym\u015b, co przez stulecia by\u0142o jednym z najbardziej charakterystycznych i centralnych element\u00f3w duchowo\u015bci Ko\u015bcio\u0142\u00f3w historycznych.<\/p>\n\n\n\n Dla mnie samego to zjawisko sta\u0142o si\u0119 wyra\u017ane kilka lat temu. W ramach mi\u0119dzynarodowych dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142tworz\u0119 w Rzymie na rzecz relacji pomi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em katolickim a Nowymi Ko\u015bcio\u0142ami Charyzmatycznymi <\/strong>wydarzy\u0142a si\u0119 rzecz, kt\u00f3ra szczeg\u00f3lnie zapad\u0142a mi w pami\u0119\u0107. Kiedy zapytali\u015bmy przedstawicieli Nowych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w Charyzmatycznych, jakie tematy powinni\u015bmy podj\u0105\u0107 w pierwszej kolejno\u015bci, odpowied\u017a by\u0142a niemal jednog\u0142o\u015bna: musimy rozmawia\u0107 o Eucharystii! Nie brzmia\u0142o to jak kolejny punkt ekumenicznej agendy, ale jak wyra\u017ane duchowe przynaglenie, \u017ce w\u0142a\u015bnie tego tematu nie mo\u017cna ju\u017c d\u0142u\u017cej omija\u0107.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Mogliby\u015bmy zacz\u0105\u0107 od tego, co w \u015bwiecie charyzmatycznym wydaje si\u0119 najbardziej naturalne: od ewangelizacji, misji, modlitwy, dzia\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego, dar\u00f3w charyzmatycznych, przebudzenia, formacji uczni\u00f3w, wsp\u00f3lnego \u015bwiadectwa wobec \u015bwiata czy szukania nowych sposob\u00f3w docierania z Ewangeli\u0105 do kolejnych pokole\u0144. To wszystko s\u0105 przecie\u017c tematy, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych \u0142atwo znale\u017a\u0107 wsp\u00f3lny j\u0119zyk.<\/p>\n\n\n\n A jednak coraz cz\u0119\u015bciej wracamy do Sto\u0142u. I pojawia si\u0119 przekonanie, \u017ce w\u0142a\u015bnie tam mo\u017ce czeka\u0107 na nas co\u015b, czego nie da si\u0119 zast\u0105pi\u0107 kolejn\u0105 inicjatyw\u0105, konferencj\u0105 czy wsp\u00f3lnym projektem: g\u0142\u0119bsza jedno\u015b\u0107, wi\u0119ksze zakorzenienie w Chrystusie i odkrycie na nowo, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie jest przede wszystkim organizacj\u0105 ludzi, kt\u00f3rzy robi\u0105 co\u015b razem, ale wsp\u00f3lnot\u0105 tych, kt\u00f3rzy razem otrzymuj\u0105 \u017cycie od Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n Czy s\u0105 na to konkretne przyk\u0142ady? Tak.<\/p>\n\n\n\n Podczas mi\u0119dzynarodowej konferencji Forum Unity (Georgia, USA), w kt\u00f3rej uczestniczy\u0142em w czerwcu, gdy zapytano Michaela Koulianosa, pastora Jesus Image Church w Orlando, jednego z kluczowych lider\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego ameryka\u0144skiego ruchu charyzmatycznego \u201eJak wed\u0142ug ciebie wygl\u0105da jedno\u015b\u0107?\u201d – jego odpowied\u017a by\u0142a kr\u00f3tka: \u201eJedno\u015b\u0107 wygl\u0105da jak jeden lud, pod panowaniem jednego Boga, przy jednym stole, przyjmuj\u0105cy jedn\u0105 Eucharysti\u0119\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ju\u017c samo s\u0142ownictwo jest tu bardzo znamienne. W \u015brodowisku, w kt\u00f3rym znacznie naturalniej by\u0142oby jeszcze niedawno m\u00f3wi\u0107 po prostu o communion czy Lord\u2019s Supper, pojawia si\u0119 Eucharystia i St\u00f3\u0142 \u2013 i to w kontek\u015bcie obrazu jedno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a. Koulianos po\u015bwi\u0119ca zreszt\u0105 Komunii osobne nauczania, \u0142\u0105cz\u0105c j\u0105 z ofiar\u0105 Chrystusa, przebaczeniem i uzdrowieniem.<\/p>\n\n\n\n Czy mo\u017cna p\u00f3j\u015b\u0107 jeszcze dalej? Randy Clark pokazuje, \u017ce mo\u017cna.<\/p>\n\n\n\n Randy jest prawdopodobnie jednym z najbardziej wp\u0142ywowych lider\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego ruchu charyzmatycznego, za\u0142o\u017cycielem Global Awakening i jedn\u0105 z kluczowych postaci przebudzenia w Toronto. Tym bardziej zwraca uwag\u0119 j\u0119zyk, jakiego u\u017cywa, m\u00f3wi\u0105c o chlebie i winie podczas Wieczerzy Pa\u0144skiej:<\/p>\n\n\n\n \u201eOd momentu wypowiedzenia s\u0142\u00f3w ustanowienia i modlitwy konsekracji lub b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa nie s\u0105 ju\u017c tym, czym by\u0142y wcze\u015bniej. Przez wiar\u0119 uznaj\u0119 je za to, czym Jezus powiedzia\u0142, \u017ce s\u0105: \u00abTo jest moje Cia\u0142o i to jest moja Krew\u00bb\u201d.<\/p>\n\n\n\n Randy t\u0142umaczy dalej, \u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego po zako\u0144czeniu Wieczerzy nie potrafi traktowa\u0107 chleba i wina tak, jak traktowa\u0142by je wcze\u015bniej, ani po prostu wyrzuci\u0107 tego, co pozosta\u0142o. Przyjmuje przez wiar\u0119 s\u0142owa Jezusa o Jego Ciele i Krwi i okre\u015bla sam\u0105 Wieczerz\u0119 jako \u201e\u015brodek \u0142aski\u201d, przez kt\u00f3ry wierz\u0105cy zostaj\u0105 umocnieni i na nowo skierowani ku centrum Ewangelii: Krzy\u017cowi, przelanej Krwi i wydanemu Cia\u0142u Chrystusa. Trudno nie zauwa\u017cy\u0107, jak daleko ten j\u0119zyk odchodzi od prostego rozumienia Wieczerzy jako symbolicznej pami\u0105tki.<\/p>\n\n\n\n Moj\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142a r\u00f3wnie\u017c jego wizja przysz\u0142o\u015bci Ko\u015bcio\u0142a. Randy przewiduje, \u017ce m\u0142odsze pokolenia (Gen Z, Gen A) b\u0119d\u0105 poszukiwa\u0142y chrze\u015bcija\u0144stwa jednocze\u015bnie sakramentalnego, zielono\u015bwi\u0105tkowego i ewangelicznego: zakorzenionego w sakramentach, otwartego na wsp\u00f3\u0142czesne dzia\u0142anie dar\u00f3w Ducha i mocno osadzonego w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym<\/strong>. Randy nie proponuje porzucenia sakrament\u00f3w na rzecz charyzmat\u00f3w. Nie m\u00f3wi te\u017c: mniej spontaniczno\u015bci, wi\u0119cej liturgii. Po prostu ukazuje, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 mo\u017ce jednocze\u015bnie oczekiwa\u0107 charyzmat\u00f3w i cud\u00f3w, mocno trzyma\u0107 si\u0119 Biblii i piel\u0119gnowa\u0107 wysokie rozumienie Sto\u0142u.<\/p>\n\n\n\n Wypowiedzi Randy\u2019ego nabra\u0142y dla mnie szczeg\u00f3lnego znaczenia, kiedy mia\u0142em okazj\u0119 spotka\u0107 si\u0119 z nim w znacznie bardziej kameralnych okoliczno\u015bciach. W czerwcu znalaz\u0142em si\u0119 w gronie os\u00f3b, kt\u00f3re wsp\u00f3lnie zastanawia\u0142y si\u0119 nad kolejnymi krokami, jakie jako uczniowie Jezusa mo\u017cemy podj\u0105\u0107 na rzecz jedno\u015bci chrze\u015bcijan. Przy jednym stole spotkali si\u0119 przedstawiciele r\u00f3\u017cnych tradycji, w tym katoliccy biskupi, biskupka metodystyczna oraz Randy. Rozmowa trwa\u0142a oko\u0142o dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 godziny i w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cili\u015bmy j\u0105 jednemu tematowi. Nietrudno si\u0119 domy\u015bli\u0107 jakiemu. Eucharystii. Temu, co St\u00f3\u0142 mo\u017ce znaczy\u0107 dla przywr\u00f3cenia jedno\u015bci podzielonego Ko\u015bcio\u0142a.<\/strong><\/p>\n\n\n\n R\u00f3\u017cnice teologiczne oczywi\u015bcie nie znikn\u0119\u0142y. Przy zagadnieniu Eucharystii wydaj\u0105 si\u0119 nawet bardziej widoczne. Ale znacz\u0105ce wydaje mi si\u0119 ju\u017c samo miejsce, do kt\u00f3rego coraz cz\u0119\u015bciej i cz\u0119\u015bciej prowadz\u0105 rozmowy chrze\u015bcijan pochodz\u0105cych z tak r\u00f3\u017cnych \u015bwiat\u00f3w. A prowadz\u0105 w\u0142a\u015bnie do Sto\u0142u.<\/p>\n\n\n\n Francis Chan, jeden z najbardziej znanych ameryka\u0144skich pastor\u00f3w ewangelikalnych swojego pokolenia, opisuje swoj\u0105 histori\u0119 raczej jako odkrycie, kt\u00f3re zmusi\u0142o go do zmiany my\u015blenia i praktyki. Kiedy zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z tym, jak Wieczerz\u0119 rozumia\u0142 wczesny Ko\u015bci\u00f3\u0142, uzna\u0142, \u017ce nie mo\u017ce ju\u017c pozosta\u0107 przy dotychczasowym, czysto symbolicznym podej\u015bciu. To, co odkry\u0142, zacz\u0119\u0142o realnie kszta\u0142towa\u0107 spos\u00f3b, w jaki prze\u017cywa Komuni\u0119.<\/p>\n\n\n\n W kazaniu \u201eThe Body of Christ and Communion\u201d, wyg\u0142oszonym na pocz\u0105tku stycznia 2020 roku, Francis m\u00f3wi\u0142: \u201eNie wiedzia\u0142em, \u017ce przez pierwsze 1500 lat historii Ko\u015bcio\u0142a wszyscy widzieli w tym literalne Cia\u0142o i Krew Chrystusa\u201d. Pastor, kt\u00f3ry w m\u0142odo\u015bci zosta\u0142 ukszta\u0142towany przez wsp\u00f3\u0142czesny ameryka\u0144ski ewangelikalizm, odkrywa, \u017ce pytanie o Eucharysti\u0119 jest znacznie wi\u0119ksze, ni\u017c wcze\u015bniej s\u0105dzi\u0142. Zaczyna dostrzega\u0107 r\u00f3wnie\u017c co\u015b, co mocno go zaskakuje: przez stulecia centralnym miejscem chrze\u015bcija\u0144skiego zgromadzenia nie by\u0142 kaznodzieja, scena ani pulpit. By\u0142 nim St\u00f3\u0142.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jeszcze innego j\u0119zyka u\u017cywa Bill Johnson, pastor Bethel Church w Redding, wywieraj\u0105cy znacz\u0105cy wp\u0142yw na kszta\u0142t wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiatowego ruchu charyzmatycznego. W jednym z wielkanocnych naucza\u0144 m\u00f3wi\u0142:<\/p>\n\n\n\n \u201eTo niesamowite czasy, w kt\u00f3rych \u017cyjemy. Jeste\u015bmy w tym, co nazywa si\u0119 pocz\u0105tkiem wielkiego przebudzenia komunii i wierz\u0119, \u017ce to prawda. My\u015bl\u0119, \u017ce jest co\u015b tak g\u0142\u0119bokiego, co musimy zrozumie\u0107, przyj\u0105\u0107, do\u015bwiadczy\u0107 i praktykowa\u0107 na co dzie\u0144. Co\u015b g\u0142\u0119bokiego w samej komunii, co przynosi \u017cycie i tak\u0105 jasno\u015b\u0107 my\u015bli.<\/strong> Komunia, z\u0142amane Cia\u0142o Jezusa, przelana Krew Jezusa, na nowo kalibruje nasze my\u015blenie, na nowo kalibruje nasz\u0105 wizj\u0119, nasz cel istnienia. Wszystko zostaje zresetowane w zrozumieniu tego pi\u0119knego przywileju dzielenia si\u0119 w komunii\u201d.<\/p>\n\n\n\n Bill, kt\u00f3ry jak sam podkre\u015bla ka\u017cdego dnia przyst\u0119puje do Wieczerzy Pa\u0144skiej, u\u017cywa okre\u015blenia \u201ecommunion revival\u201d \u2013 \u201eprzebudzenie komunii\u201d.<\/strong> Zastanowi\u0142o mnie to. Czy to jedynie charakterystyczna dla ameryka\u0144skiego charyzmatyzmu efektowna metafora, a mo\u017ce jednak co\u015b rzeczywi\u015bcie oddaj\u0105cego to, czego jako pokolenie jeste\u015bmy \u015bwiadkami?<\/p>\n\n\n\n Okazuje si\u0119, \u017ce wiele istotnych zmian mo\u017cna dostrzec r\u00f3wnie\u017c po naszej stronie Atlantyku.<\/p>\n\n\n\n Czy podobny proces mo\u017cna dostrzec r\u00f3wnie\u017c w Europie? Tak, cho\u0107 europejski obraz nie jest identyczny, jak ten za Oceanem. W Europie cz\u0119\u015bciej spotykamy co\u015b innego: powr\u00f3t do starszych, protestanckich sposob\u00f3w rozumienia Wieczerzy, kt\u00f3re w wielu wsp\u00f3\u0142czesnych Ko\u015bcio\u0142ach ewangelikalnych zosta\u0142y po prostu zapomniane.<\/p>\n\n\n\n Dobrym przyk\u0142adem jest brytyjski pastor Matthew Hosier, zwi\u0105zany ze \u015brodowiskiem Newfrontiers. Opisuj\u0105c zmian\u0119, kt\u00f3ra dokona\u0142a si\u0119 w jego w\u0142asnym podej\u015bciu do Wieczerzy, m\u00f3wi wprost o odzyskaniu \u201erealnej, duchowej obecno\u015bci Jezusa w Wieczerzy\u201d.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 brzmi to mocno, historycznie jest to j\u0119zyk klasycznie reformowany (Chrystus nie jest wed\u0142ug tego uj\u0119cia fizycznie obecny w chlebie i winie, wierz\u0105cy jednak rzeczywi\u015bcie uczestnicz\u0105 w Nim przez dzia\u0142anie Ducha \u015awi\u0119tego). Matthew zauwa\u017ca przy tym, \u017ce odzyskanie takiego rozumienia Wieczerzy doprowadzi\u0142o do jej cz\u0119stszego i bardziej \u015bwiadomego celebrowania, czego skutkiem jest m. in. to, \u017ce w jego wsp\u00f3lnocie zacz\u0119to sprawowa\u0107 j\u0105 w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119.<\/p>\n\n\n\n Czy to rewolucja teologiczna? Nie w historii protestantyzmu. Ale mo\u017ce by\u0107 ni\u0105 w historii konkretnego \u015brodowiska, kt\u00f3re przez dziesi\u0119ciolecia \u017cy\u0142o tak, jakby Wieczerza by\u0142a przede wszystkim symbolicznym dodatkiem do nabo\u017ce\u0144stwa. To w\u0142a\u015bnie wydaje mi si\u0119 tutaj naprawd\u0119 istotne.<\/p>\n\n\n\n Podobnie jest w przypadku Jean-Luca Trachsela, szwajcarskiego ewangelisty mocno zwi\u0105zanego z europejskim ruchem przebudzeniowym<\/strong> i pos\u0142ug\u0105 uzdrowienia. Jean-Luc m\u00f3wi o chlebie i kielichu jako znakach reprezentuj\u0105cych Cia\u0142o i Krew Jezusa, jednocze\u015bnie jednak wyra\u017anie odcina si\u0119 od czystego memorializmu. W swoim rozwa\u017caniu po\u015bwi\u0119conym Ostatniej Wieczerzy pisze: \u201eKomunia \u015awi\u0119ta nie jest jedynie symbolicznym rytua\u0142em\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jeszcze ciekawszy przyk\u0142ad pochodzi z europejskiego ruchu Vineyard. W oficjalnym dokumencie Vineyard Bern po\u015bwi\u0119conym Wieczerzy czytamy: \u201eWychodzimy z za\u0142o\u017cenia obecno\u015bci Chrystusa w naszej celebracji\u201d. Autorzy dokumentu nie pr\u00f3buj\u0105 precyzyjnie wyja\u015bni\u0107 sposobu tej obecno\u015bci. Pytanie \u201ejak?\u201d pozostawiaj\u0105 otwarte i podkre\u015blaj\u0105 raczej sam fakt, \u017ce przy Stole Chrystus jest rzeczywi\u015bcie obecny dla swojej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n\n\n\n Ta praktyka ciekawie pokazuje spotkanie dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w. Podczas celebracji Wieczerzy wsp\u00f3lnota przyzywa bowiem Ducha \u015awi\u0119tego. Innymi s\u0142owy cz\u0119\u015bci\u0105 liturgii jest epikleza \u2013 modlitwa obecna od staro\u017cytno\u015bci w tradycjach eucharystycznych Ko\u015bcio\u0142a, tak\u017ce w liturgii katolickiej i prawos\u0142awnej. Vineyard wyra\u017ca j\u0105 jednak swoim w\u0142asnym, doskonale znanym j\u0119zykiem: \u201ePrzyjd\u017a, Duchu \u015awi\u0119ty!\u201d.<\/p>\n\n\n\n To zdanie od dziesi\u0119cioleci kojarzy si\u0119 nam z modlitw\u0105 o uzdrowienie, proroctwem, oczekiwaniem na spontaniczne dzia\u0142anie Ducha. Tutaj zostaje wypowiedziane nad Sto\u0142em. I by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie w tym miejscu najlepiej wida\u0107, co naprawd\u0119 si\u0119 zmienia \u2013 ewangelikalni charyzmatycy przestaj\u0105 traktowa\u0107 sakramentalno\u015b\u0107 i charyzmatyczno\u015b\u0107 jako dwa obce sobie \u015bwiaty.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Brytyjski pastor i teolog Andrew Wilson, zwi\u0105zany z King\u2019s Church London i \u015brodowiskiem Newfrontiers, podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 nazwania tej intuicji jednym s\u0142owem: \u201eeucharismatic\u201d \u2013 po\u0142\u0105czeniem eucharistic i charismatic. Chodzi mu o Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry odkrywa na nowo bogactwo liturgii i sakrament\u00f3w, nie trac\u0105c przy tym charyzmatycznej \u017cywotno\u015bci, oczekiwania na dzia\u0142anie Ducha \u015awi\u0119tego i spontaniczno\u015bci, kt\u00f3ra od pocz\u0105tku kszta\u0142towa\u0142a jego duchowo\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n To oczywi\u015bcie nie jest jeszcze odpowied\u017a na pytanie, w jaki spos\u00f3b Chrystus jest obecny w Wieczerzy, ale wydaje si\u0119, \u017ce stanowi odpowied\u017a na inne pytanie: czy przy Stole co\u015b si\u0119 dzieje? I zdaje si\u0119, \u017ce coraz wi\u0119cej europejskich ewangelikalnych charyzmatyk\u00f3w odpowiada \u201etak\u201d.<\/p>\n\n\n\n By\u0107 mo\u017ce najmocniej wida\u0107 t\u0119 zmian\u0119 w historii Petera Halldorfa, pastora wywodz\u0105cego si\u0119 ze szwedzkiego ruchu zielono\u015bwi\u0105tkowego.<\/strong> Peter nie m\u00f3wi przy tym jedynie o swoim osobistym odkryciu, ale o przemianach, kt\u00f3re obserwuje w wolnych Ko\u015bcio\u0142ach. Nazywa je \u201ecichym przebudzeniem eucharystycznym\u201d<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n To sformu\u0142owanie wydaje mi si\u0119 szczeg\u00f3lnie ciekawe, bo pochodzi z wn\u0119trza \u015bwiata zielono\u015bwi\u0105tkowego.<\/strong> Peter m\u00f3wi o widocznym ruchu w stron\u0119 bardziej sakramentalnego rozumienia Wieczerzy i stwierdza, \u017ce chleb i wino zaczynaj\u0105 by\u0107 postrzegane jako \u201eco\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko symbole\u201d, wskazuj\u0105c, \u017ce jest to pewna nowo\u015b\u0107 w kontek\u015bcie pentekostalnym. Jego zdaniem St\u00f3\u0142 przez lata zajmowa\u0142 w ruchu zielono\u015bwi\u0105tkowym miejsce zbyt marginalne. Dlatego zach\u0119ca wsp\u00f3lnoty do celebrowania Wieczerzy w ka\u017cd\u0105 niedziel\u0119.<\/p>\n\n\n\n Czy \u015blady podobnego przesuni\u0119cia mo\u017cna znale\u017a\u0107 r\u00f3wnie\u017c u nas? W 2024 roku w mi\u0119dzywyznaniowym \u015brodowisku polskich lider\u00f3w uwielbienia powsta\u0142a pie\u015b\u0144 \u201eDo sto\u0142u przyjd\u017a\u201d. Jej wsp\u00f3\u0142autorzy pochodz\u0105 z r\u00f3\u017cnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i wsp\u00f3lnot, przy czym znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tego grona tworz\u0105 arty\u015bci zwi\u0105zani ze \u015brodowiskiem ewangelikalnym i wsp\u00f3\u0142czesnym charyzmatycznym ruchem uwielbienia.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Gdyby us\u0142ysze\u0107 t\u0119 pie\u015b\u0144 bez wiedzy o jej autorach, \u0142atwo by\u0142oby pomy\u015ble\u0107, \u017ce powsta\u0142a w \u015brodowisku katolickim. W samym centrum utworu pojawia si\u0119 bowiem zaproszenie do Sto\u0142u oraz s\u0142owa Jezusa: \u201eTo jest Moje Cia\u0142o, Moja Krew\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Dlaczego ten przyk\u0142ad wydaje mi si\u0119 wa\u017cny? Poniewa\u017c pie\u015bni cz\u0119sto pokazuj\u0105 co\u015b, czego jeszcze nie wida\u0107 w oficjalnych deklaracjach. Pokazuj\u0105 j\u0119zyk, kt\u00f3rym chrze\u015bcijanie zaczynaj\u0105 si\u0119 modli\u0107.<\/p>\n\n\n\n Ta \u2013 swoj\u0105 drog\u0105 \u2013 przepi\u0119kna pie\u015b\u0144 nie zatrzymuje s\u0142uchacza jedynie przy wspomnieniu Krzy\u017ca. Prowadzi go do Sto\u0142u i zaprasza do osobistego udzia\u0142u. Cia\u0142o i Krew Chrystusa pojawiaj\u0105 si\u0119 tu nie tylko jako co\u015b, o czym si\u0119 pami\u0119ta, ale jako rzeczywisto\u015b\u0107, z kt\u00f3r\u0105 wierz\u0105cy ma si\u0119 spotka\u0107 i kt\u00f3r\u0105 ma przyj\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n Ten polski przyk\u0142ad, cho\u0107 mo\u017ce niepozorny, dobrze wpisuje si\u0119 w szersze, globalne zjawisko. Pokazuje, \u017ce tak\u017ce w \u015brodowisku wsp\u00f3\u0142czesnego, w du\u017cej mierze ewangelikalnego uwielbienia St\u00f3\u0142, Cia\u0142o i Krew Chrystusa zaczynaj\u0105 zajmowa\u0107 miejsce znacznie bardziej centralne ni\u017c jeszcze do niedawna.<\/strong> A je\u015bli chcemy zobaczy\u0107, jakie przemiany duchowo\u015bci rzeczywi\u015bcie zachodz\u0105 w Ko\u015bciele, by\u0107 mo\u017ce warto s\u0142ucha\u0107 nie tylko kaza\u0144 teolog\u00f3w i deklaracji poszczeg\u00f3lnych denominacji, ale tak\u017ce tego, co chrze\u015bcijanie zaczynaj\u0105 razem \u015bpiewa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Kiedy patrz\u0119 na wszystkie te przyk\u0142ady, przypomina mi si\u0119 jeszcze jedno do\u015bwiadczenie, tym razem znacznie bli\u017csze codziennemu \u017cyciu mojej krakowskiej wsp\u00f3lnoty G\u0142os na Pustyni. Podczas tegorocznego wsp\u00f3lnotowego wyjazdu go\u015bcili\u015bmy dw\u00f3ch uczni\u00f3w Chrystusa pochodz\u0105cych z zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk: ewangelikalnego chrze\u015bcijanina z Libanu oraz \u017byda mesjanistycznego z Jerozolimy.<\/p>\n\n\n\n Nie przyjechali po to, aby przedstawi\u0107 nam ich stanowiska i przekonania doktrynalne dotycz\u0105ce Eucharystii (nie by\u0142o to wydarzenie w za\u0142o\u017ceniu po\u015bwi\u0119cone sakramentom). A jednak niezale\u017cnie od siebie obaj zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 o znaczeniu Sto\u0142u do tego stopnia, \u017ce temat ten finalnie sta\u0142 si\u0119 tematem ca\u0142ego wyjazdu.<\/p>\n\n\n\n Szczeg\u00f3lnie zapami\u0119ta\u0142em relacj\u0119 Eliego z Jerozolimy o jego mesjanistycznej kongregacji i sprawowanej w niej co tydzie\u0144 liturgii eucharystycznej.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Czy mo\u017cliwe, \u017ce w\u0142a\u015bnie Eucharystia \u2013 przez wieki b\u0119d\u0105ca jednym z najbardziej bolesnych miejsc chrze\u015bcija\u0144skiego podzia\u0142u \u2013 mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 miejscem, w kt\u00f3rym na nowo b\u0119dziemy odkrywa\u0107, czym w\u0142a\u015bciwie jest jedno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Czy rzeczywi\u015bcie jeste\u015bmy \u015bwiadkami \u201eprzebudzenia eucharystycznego\u201d?<\/p>\n\n\n\n By\u0107 mo\u017ce dopiero z perspektywy czasu b\u0119dziemy mogli odpowiedzie\u0107 na to pytanie z pe\u0142nym przekonaniem. Ju\u017c dzi\u015b jednak wida\u0107, \u017ce co\u015b wa\u017cnego i historycznego dzieje si\u0119 wok\u00f3\u0142 Sto\u0142u.<\/p>\n\n\n\n By\u0107 mo\u017ce jednym z wyj\u0105tkowych znak\u00f3w naszych czas\u00f3w jest to, \u017ce chrze\u015bcijanie, kt\u00f3rzy przez lata kojarzeni byli przede wszystkim ze scen\u0105, mikrofonem, uwielbieniem, modlitw\u0105 o uzdrowienie i oczekiwaniem na spontaniczne dzia\u0142anie Ducha \u015awi\u0119tego, zaczynaj\u0105 ponownie spogl\u0105da\u0107 w stron\u0119 czego\u015b znacznie starszego.<\/p>\n\n\n\n W stron\u0119 Kielicha b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa (1Kor 10, 16). <\/p>\n\n\n\n * Memorializm<\/strong> to pogl\u0105d teologiczny wyst\u0119puj\u0105cy w cz\u0119\u015bci Ko\u015bcio\u0142\u00f3w protestanckich (g\u0142\u00f3wnie w nurcie ewangelikalnym, m.in. u baptyst\u00f3w czy zielono\u015bwi\u0105tkowc\u00f3w), wed\u0142ug kt\u00f3rego chleb i wino stosowane podczas Wieczerzy Pa\u0144skiej s\u0105 wy\u0142\u0105cznie symbolami<\/strong> cia\u0142a i krwi Jezusa Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Interkomunia<\/strong> (nazywana te\u017c wsp\u00f3lnot\u0105 eucharystyczn\u0105) to uczestniczenie w tej samej Eucharystii czyli mszy lub wieczerzy przez chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy nale\u017c\u0105 do r\u00f3\u017cnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i wyzna\u0144.<\/p>\n\n\n\n ,,Dallas Morning News” z dnia 15 VII 1993 informowa\u0142: \u201eDr [Billy] Graham spotka\u0142 si\u0119 z patriarch\u0105 rosyjskiego Ko\u015bcio\u0142a prawos\u0142awnego i […] zgodzili si\u0119 oni, \u017ce prozelityzm jest nie na miejscu\u201d<\/em>. Zgadzaj\u0105c si\u0119 na ugod\u0119 w kwestii prozelityzmu, tak na prawd\u0119 podpisujemy akt kapitulacji w dziele og\u0142aszania prawdziwej Ewangelii… Podczas spotkania papie\u017c odpowiada\u0142 te\u017c na pytania dotycz\u0105ce mo\u017cliwo\u015bci wsp\u00f3lnej komunii. M\u00f3wi\u0142, \u017ce cho\u0107 nie mamy dzisiaj jeszcze wsp\u00f3lnej Eucharystii, powinni\u015bmy celebrowa\u0107 \u201eEucharysti\u0119\u201d ma\u0142ych krok\u00f3w<\/strong> \u2013 wsp\u00f3lnej drogi, wiary, spotkania. Wskaza\u0142, \u017ce te drobne gesty codziennego budowania jedno\u015bci maj\u0105 wielk\u0105 warto\u015b\u0107 w pod\u0105\u017caniu do wsp\u00f3lnego celu, kt\u00f3ry jawi si\u0119 przed nami, a kt\u00f3rym jest wsp\u00f3lny st\u00f3\u0142.<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/a>Wizja ekumenizmu bez obaw i \u201etrucizna ewangelizacji\u201d<\/p>\n\n\n\n Zapytany o w\u0142a\u015bciwy model ekumenizmu, papie\u017c Franciszek odpowiedzia\u0142, \u017ce powinien on tworzy\u0107 rodzaj sakramentu braterstwa chrze\u015bcijan. Jak relacjonowa\u0142 abp Ry\u015b, ten \u201esakrament braterstwa\u201d Franciszek przeciwstawi\u0142 odruchom prozelityzmu, kt\u00f3ry nazwa\u0142 \u201etrucizn\u0105 ewangelizacji\u201d. Papie\u017c m\u00f3wi\u0142, \u017ce ta trucizna si\u0119ga bardzo daleko, bo w tendencji prozelitycznej wydaje nam si\u0119, \u017ce to my nawracamy ludzi i to w\u0142a\u015bnie jest problemem – my\u015blenie, \u017ce ja jestem sprawc\u0105 czyjego\u015b nawr\u00f3cenia \u2013 dzieli\u0142 si\u0119 abp Ry\u015b.<\/p>\n\n\n\n – Je\u015bli Ko\u015bcio\u0142y id\u0105 razem do ewangelizacji, to natychmiast podnosz\u0105 si\u0119 g\u0142osy \u2013 a co, je\u015bli my si\u0119 anga\u017cujemy, a po takim spotkaniu ludzie zamiast trwa\u0107 dalej w Ko\u015bciele katolickim poszli do innego Ko\u015bcio\u0142a. Ojciec \u015awi\u0119ty nie mia\u0142 ani chwili zawahania, tylko powiedzia\u0142, \u017ce je\u015bli kto\u015b nawracaj\u0105c si\u0119 wchodzi do jakiego\u015b Ko\u015bcio\u0142a, to nie jest to moment, aby z nim debatowa\u0107. To nie jest \u017caden relatywizm, tylko akceptacja czyjej\u015b historii. Kto\u015b mo\u017ce mie\u0107 tak\u0105 histori\u0119 \u2013 histori\u0119 tworzon\u0105 przez Ducha \u015awi\u0119tego. Zamiast \u017ca\u0142owa\u0107, to trzeba si\u0119 cieszy\u0107, \u017ce ten cz\u0142owiek jest w Domu, kt\u00f3rym jest jeden, \u015bwi\u0119ty, powszechny i apostolski Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 cytowa\u0142 s\u0142owa papie\u017ca \u0142\u00f3dzki metropolita.<\/p>\n\n\n\n Podobne s\u0142owa przywo\u0142a\u0142 we wpisie na swoim Facebooku prof. Aleksander Ba\u0144ka. \u201ePapie\u017c przestrzega\u0142 przed prozelityzmem – najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem ewangelizacji, kt\u00f3ry zamyka uczni\u00f3w Jezusa we wrogich obozach i sprawa, \u017ce zachowujemy si\u0119 jak cz\u0142onkowie konkurencyjnych dru\u017cyn pi\u0142karskich wzajemnie podbieraj\u0105cych sobie zawodnik\u00f3w. Papie\u017c podkre\u015bla\u0142 jednak, \u017ce nie chodzi o konfesyjny relatywizm. Jako katolicy mamy zachowa\u0107 swoje dziedzictwo i sw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, poniewa\u017c tylko w\u00f3wczas mo\u017cemy by\u0107 dla siebie nawzajem darem i tw\u00f3rczo si\u0119 inspirowa\u0107\u201d \u2013 napisa\u0142 profesor. <\/p>\n\n\n\nRuch w przeciwnym kierunku<\/h2>\n\n\n\n
St\u00f3\u0142 i jedno\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a<\/h2>\n\n\n\n
Ameryka: coraz bli\u017cej sto\u0142u<\/h2>\n\n\n\n
Europa: ten sam St\u00f3\u0142, troch\u0119 inna droga <\/h2>\n\n\n\n
A co z Polsk\u0105? <\/h2>\n\n\n\n
Czy to ju\u017c „Przebudzenie eucharystyczne”? <\/h2>\n\n\n\n
I Pokarmu, kt\u00f3ry trwa na \u017cycie wieczne (J 6, 27).<\/p>\n\n\n\n\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/h2>\n\n\n\n
\n
Podkre\u015blenia moje
Opinia ukaza\u0142a si\u0119 na profilu FB Karola Sobczyka
prezesa Chrze\u015bcija\u0144skiej Fundacji G\u0142os na Pustyni
w dniu 11 sierpnia 2026 roku<\/strong><\/p>\n\n\n\n*****
NASZYM CELEM JEST WSP\u00d3LNY ST\u00d3\u0141 – INTERKOMUNIA,
a PROZELITYZM jest… – trucizn\u0105 ewangelizacji ….<\/h2>\n\n\n\n
<\/strong>
Polecam uwadze artyku\u0142 –
Prozelityzm jest nie na miejscu <\/strong>
https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=3374<\/a><\/p>\n\n\n\n
Prozelityzm – trucizn\u0105 ewangelizacji (?)<\/strong>
Metropolita \u0142\u00f3dzki dziel\u0105c si\u0119 refleksj\u0105 po spotkaniu z Ojcem \u015awi\u0119tym powiedzia\u0142 mi\u0119dzy innymi: Ojciec \u015awi\u0119ty Franciszek wskaza\u0142 na \u2013 Ekumenizm, kt\u00f3ry tworzy rodzaj sakramentu braterstwa chrze\u015bcijan. Natomiast sakrament braterstwa Franciszek przeciwstawi\u0142 odruchom prozelityzmu – bracia w\u0119druj\u0105 razem, nie kradn\u0105c sobie nawzajem cz\u0142onk\u00f3w swoich Ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Prozelityzm \u2013 nazwa\u0142 Papie\u017c \u2013 trucizn\u0105 ewangelizacji.<\/strong> Trucizna si\u0119ga bardzo daleko \u2013 bo w tendencji prozelitycznej \u2013 nam si\u0119 wydaje, \u017ce my nawracamy ludzi \u2013 tu jest najwi\u0119kszy problem \u2013 \u017ce ja jestem sprawc\u0105 czyjego\u015b nawr\u00f3cenia. – relacjonowa\u0142 abp Ry\u015b.
https:\/\/www.archidiecezja.lodz.pl\/aktualnosci\/2022\/10\/abp-grzegorz-rys-o-ekumenicznym-spotkaniu-z-ojcem-swietym-franciszkiem-w-watykanie<\/a><\/p>\n\n\n\n