Ko\u015bci\u00f3\u0142 donatyst\u00f3w w Afryce P\u00f3\u0142nocnej kszta\u0142towa\u0142o wiele czynnik\u00f3w, mi\u0119dzy innymi afryka\u0144ski separatyzm i tradycjonalizm. Tradycjonalizm wyra\u017ca\u0142 si\u0119 przede wszystkim przez specyficzn\u0105 dla Afryki P\u00f3\u0142nocnej my\u015bl teologiczn\u0105 o Ko\u015bciele oraz w specyficznym kulcie m\u0119czennik\u00f3w.Donaty\u015bci uwa\u017cali si\u0119 za autentycznych spadkobierc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a w Afryce Rzymskiej, Ko\u015bcio\u0142a, jaki istnia\u0142 przed wielkim prze\u015bladowaniem za Dioklecjana, za spadkobierc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a z czas\u00f3w \u015bw. Cypriana. Okazali si\u0119 tradycjonalistami w wielu dziedzinach: nie przyjmowali na przyk\u0142ad wprowadzonego przez katolik\u00f3w \u015bwi\u0119ta Epifanii, urz\u0105dzali agapy tak\u017ce w czasie Wieczerzy Pa\u0144skiej, co rzymscy katolicy ju\u017c dawno porzucili, a jako nowo\u015b\u0107 – odrzucili monastycyzm.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Wykluczaj\u0105c apostat\u00f3w z Ko\u015bcio\u0142a [tych kt\u00f3rzy odst\u0105pili od ko\u015bcio\u0142a w czasie srogich prze\u015bladowa\u0144 lub podpisali „lojalki”] donaty\u015bci uwa\u017cali za znak rozpoznawczy prawdziwego Ko\u015bcio\u0142a to, \u017ce jest on prze\u015bladowany, i \u017ce sam nie prze\u015bladuje innych. \u201eNie jest rzecz\u0105 godn\u0105, aby schodzili si\u0119 razem synowie m\u0119czennik\u00f3w i potomstwo zdrajc\u00f3w”. Donaty\u015bci nawi\u0105zywali wyra\u017anie do znanej opinii Tertuliana, \u017ce \u201ekrew m\u0119czennik\u00f3w jest zasiewem chrze\u015bcijan”.
Donaty\u015bci jako tradycjonali\u015bci nie uznali nowej epoki chrze\u015bcija\u0144skiej, to znaczy przyj\u0119cia chrze\u015bcija\u0144stwa przez cesarzy. Uznawali w\u0142adz\u0119 \u015bwieck\u0105 za wrog\u0105 wobec chrze\u015bcija\u0144stwa z natury.
Jedn\u0105 z podstaw do uznania donatyzmu za herezj\u0119 mog\u0142a by\u0107 r\u00f3wnie\u017c praktyka powt\u00f3rnego chrztu katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy przechodzili do donatyst\u00f3w . Tego rodzaju zarzut herezji, a na pewno schizmy mo\u017cna by\u0142o zastosowa\u0107 wobec donatyst\u00f3w ju\u017c w IV wieku. Pierwsze dekrety, kt\u00f3re wywo\u0142a\u0142y prze\u015bladowania donatyst\u00f3w wyda\u0142 Konstantyn.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Donaty\u015bci, b\u0119d\u0105c bardzo licznymi w Afryce P\u00f3\u0142nocnej i zachowuj\u0105c, czy odbudowuj\u0105c w swoich ramach wiele ze struktur typu katolickiego, byli w stanie odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do cesarza w swojej walce ze stron\u0105 katolick\u0105, co te\u017c wkr\u00f3tce zrobili. Konstantyn zwo\u0142a\u0142 wielu biskup\u00f3w obu stron i wyda\u0142 decyzj\u0119 przeciwko donatystom, kt\u00f3rzy nast\u0119pnie zacz\u0119li by\u0107 prze\u015bladowani i karani; ale to nie u\u015bmierzy\u0142o sporu, kt\u00f3ry trwa\u0142 do czasu, kiedy wszyscy zostali zmieceni przez inwazj\u0119 mahometan w VII wieku.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Odej\u015bcie od pierwotnego wzoru podanego dla Ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Nowym Testamencie, spotka\u0142o si\u0119 bardzo wcze\u015bnie z silnym oporem, prowadz\u0105cym w niekt\u00f3rych przypadkach do formowania si\u0119 w podupad\u0142ych Ko\u015bcio\u0142ach kr\u0119g\u00f3w, kt\u00f3re trzyma\u0142y si\u0119 daleko od z\u0142a i mia\u0142y nadziej\u0119, \u017ce b\u0119d\u0105 sposobem na odbudow\u0119 ca\u0142o\u015bci. Niekt\u00f3re z nich zosta\u0142y wydalone i spotyka\u0142y si\u0119 jako oddzielne zgromadzenia. Niekt\u00f3re, uwa\u017caj\u0105c za niemo\u017cliwe, by dostosowa\u0107 si\u0119 do panuj\u0105cych warunk\u00f3w, odchodzi\u0142y i tworzy\u0142y nowe wsp\u00f3lnoty. Cz\u0119sto wzmacnia\u0142y one inne, kt\u00f3re od pocz\u0105tku zachowywa\u0142y pierwotne praktyki. W p\u00f3\u017aniejszych stuleciach cz\u0119sto wspomina si\u0119 o Ko\u015bcio\u0142ach, kt\u00f3re trzyma\u0142y si\u0119 doktryny apostolskiej i kt\u00f3re twierdzi\u0142y, \u017ce posiadaj\u0105 nieprzerwan\u0105 sukcesj\u0119 od czas\u00f3w aposto\u0142\u00f3w. Cz\u0119sto otrzymywa\u0142y one, zar\u00f3wno przed, jak i po czasach Konstantyna, imi\u0119 katar\u00f3w lub purytan\u00f3w, chocia\u017c nie wydaje si\u0119, aby same to imi\u0119 przyjmowa\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Nadano im r\u00f3wnie\u017c imi\u0119 nowacjanie, chocia\u017c Nowacjan nie by\u0142 ich za\u0142o\u017cycielem, ale tym, kt\u00f3ry w swoich czasach by\u0142 w\u015br\u00f3d nich liderem. W kwestii, kt\u00f3ra bardzo porusza\u0142a Ko\u015bcio\u0142y w czasie prze\u015bladowa\u0144, czyli to, czy nale\u017cy ponownie przyjmowa\u0107 osoby, kt\u00f3re \u201eodpad\u0142y od wiary\u201d, to znaczy te, kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142y ofiary bo\u017ckom po przyj\u0119ciu chrztu, Nowacjan przyj\u0105\u0142 surowsze stanowisko. Um\u0119czonego w Rzymie biskupa Fabiana, kt\u00f3ry za \u017cycia wy\u015bwi\u0119ci\u0142 Nowacjana, popiera\u0142 Korneliusz, kt\u00f3ry by\u0142 got\u00f3w przyjmowa\u0107 tych, kt\u00f3rzy odpadli od wiary. Mniejszo\u015b\u0107, sprzeciwiaj\u0105c si\u0119 temu, wybra\u0142a Nowacjana na biskupa, kt\u00f3ry zaakceptowa\u0142 ich wyb\u00f3r, jednak sam Nowacjan i jego przyjaciele zostali ekskomunikowani (251) przez synod w Rzymie. Sam Nowacjan zgin\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej m\u0119cze\u0144sk\u0105 \u015bmierci\u0105, ale jego sympatycy, nazywani katarami, nowacjanami lub innymi imionami, nadal szeroko rozpowszechniali si\u0119. Przestali uznawa\u0107 Ko\u015bcio\u0142y katolickie lub uznawa\u0107 jak\u0105kolwiek warto\u015b\u0107 w ich obrz\u0119dach.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Donaty\u015bci w Afryce P\u00f3\u0142nocnej pozostawali pod wp\u0142ywem nauczania Nowacjana. Oddzielili si\u0119 od Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w kwestiach dyscypliny, k\u0142ad\u0105c nacisk na charakter os\u00f3b udzielaj\u0105cych sakrament\u00f3w, podczas gdy katolicy uwa\u017cali same sakramenty za wa\u017cniejsze. We wcze\u015bniejszych latach donaty\u015bci, kt\u00f3rym nadano to imi\u0119 od imienia dw\u00f3ch czo\u0142owych m\u0119\u017c\u00f3w spo\u015br\u00f3d nich, obu o imieniu Donat, odr\u00f3\u017cniali si\u0119 od katolik\u00f3w og\u00f3lnie swoim lepszym charakterem i post\u0119powaniem. W niekt\u00f3rych cz\u0119\u015bciach Afryki P\u00f3\u0142nocnej stali si\u0119 oni najliczniejsz\u0105 z r\u00f3\u017cnych ga\u0142\u0119zi Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Podczas gdy Ko\u015bcio\u0142y chrze\u015bcija\u0144skie rozwija\u0142y si\u0119 w r\u00f3\u017cnych formach, pojawi\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nowa religia gnostycka, manicheizm, kt\u00f3ry powsta\u0142 i rozprzestrzeni\u0142 si\u0119 szeroko, staj\u0105c si\u0119 gro\u017anym przeciwnikiem chrze\u015bcija\u0144stwa. Jej za\u0142o\u017cyciel, Mani, urodzi\u0142 si\u0119 w Babilonii (ok. 216 roku). Jego dualistyczny system czerpa\u0142 ze \u017ar\u00f3de\u0142 perskich, chrze\u015bcija\u0144skich i buddyjskich a on og\u0142osi\u0142 swoje powo\u0142anie, aby by\u0107 nast\u0119pc\u0105 i wykonawc\u0105 dzie\u0142a rozpocz\u0119tego i kontynuowanego przez Noego, Abrahama, Zoroastra, Budd\u0119 i Jezusa. Wiele podr\u00f3\u017cowa\u0142 i naucza\u0142, docieraj\u0105c nawet do Chin i Indii, i wywar\u0142 wielki wp\u0142yw na niekt\u00f3rych w\u0142adc\u00f3w perskich, ale w ko\u0144cu zosta\u0142 ukrzy\u017cowany. Jego pisma dalej cieszy\u0142y si\u0119 szacunkiem, a jego na\u015bladowcy, liczni w Babilonie i Samarkandzie rozprzestrzeniali si\u0119 tak\u017ce na Zachodzie, pomimo gwa\u0142townych prze\u015bladowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Po\u015br\u00f3d zamieszania r\u00f3\u017cnych stron konfliktu, znajdowali si\u0119 tak\u017ce prawdziwi nauczyciele, zdolni i elokwentni w prowadzeniu dusz na drodze zbawienia. Kto\u015b, kt\u00f3rego imi\u0119 jest nieznane, pisz\u0105c w II wieku do g\u0142odnego wiedzy cz\u0142owieka o imieniu Diognet [14], stawia sobie za cel odpowied\u017a na pytania dotycz\u0105ce sposobu oddawania czci Bogu w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan, przyczyny ich wiary i oddania Bogu i mi\u0142o\u015bci do siebie nawzajem, dlaczego ani nie czcili bog\u00f3w Grek\u00f3w, ani nie wyznawali religii \u017cydowskiej, i dlaczego ta nowa praktyka pobo\u017cno\u015bci dopiero tak p\u00f3\u017ano wesz\u0142a na \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n
Pisze, \u017ce \u201echrze\u015bcijanie nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od innych ludzi ani krajem, ani j\u0119zykiem\u201d, mieszkaj\u0105c w takich miejscach, \u201ejakie okre\u015bli\u0142 los ka\u017cdego z nich, i przestrzegaj\u0105c rodzimych zwyczaj\u00f3w w zakresie odzie\u017cy, po\u017cywienia i pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci zasad post\u0119powania, ukazuj\u0105 nam sw\u00f3j wspania\u0142y i zdumiewaj\u0105cy spos\u00f3b \u017cycia. Mieszkaj\u0105 we w\u0142asnych krajach, ale tylko jako przybysze. Jako obywatele maj\u0105 udzia\u0142 we wszystkim z innymi, a jednak znosz\u0105 wszystko jak cudzoziemcy. Ka\u017cda obca ziemia jest dla nich jak ojczyzna, a ka\u017cda kraina ich urodzenia jest jak ziemia obcych \u2026 Sp\u0119dzaj\u0105 swoje dni na ziemi, ale s\u0105 obywatelami nieba. S\u0105 pos\u0142uszni ustanowionym prawom, a jednocze\u015bnie swoim \u017cyciem przewy\u017cszaj\u0105 prawa \u2026 s\u0105 znies\u0142awieni i b\u0142ogos\u0142awieni\u201d. Nast\u0119pnie, m\u00f3wi\u0105c o Bogu, pisze: On, kt\u00f3ry jest Wszechmog\u0105cy, Stw\u00f3rca wszystkich rzeczy, (\u2026) pos\u0142a\u0142 z nieba i umie\u015bci\u0142 mi\u0119dzy lud\u017ami Tego, kt\u00f3ry jest prawd\u0105, \u015bwi\u0119tym i niezrozumia\u0142ym S\u0142owem, i mocno utwierdzi\u0142 Go w ich sercach. Nie pos\u0142a\u0142 do ludzi, jak mo\u017cna by sobie wyobrazi\u0107, \u017cadnego (\u2026) anio\u0142a ani w\u0142adcy, (\u2026) ale samego Stw\u00f3rc\u0119 i Stworzyciela wszystkich rzeczy – przez kt\u00f3rego uczyni\u0142 niebiosa – przez kt\u00f3rego zamkn\u0105\u0142 morze w jego granicach\u201d – kt\u00f3remu gwiazdy s\u0105 pos\u0142uszne. \u201ePos\u0142annika tego pos\u0142a\u0142 do nich \u2026 Jak kr\u00f3l posy\u0142a swego syna, kt\u00f3ry jest tak\u017ce kr\u00f3lem, tak Go pos\u0142a\u0142; jako Boga pos\u0142a\u0142 Go, pos\u0142a\u0142 Go do ludzi, pos\u0142a\u0142 Go jako Zbawiciela\u201d. Pos\u0142a\u0142 Go niea by nas os\u0105dzi\u0142, chocia\u017c \u201eOn jeszcze wy\u015ble Go, aby nas s\u0105dzi\u0142, a kto zniesie Jego pojawienie si\u0119?\u201d Je\u015bli chodzi o p\u00f3\u017ane pos\u0142anie Zbawiciela, B\u00f3g zawsze by\u0142 ten sam, ale czeka\u0142 w swojej wielkodusznej cierpliwo\u015bci. \u201eUformowa\u0142 w swym umy\u015ble wielki i niewypowiedziany plan, kt\u00f3ry przekaza\u0142 jedynie swojemu Synowi\u201d. Dop\u00f3ki ukrywa\u0142 swoj\u0105 m\u0105dr\u0105 rad\u0119, wydawa\u0142 si\u0119 nas lekcewa\u017cy\u0107, ale to mia\u0142o pokaza\u0107, \u017ce sami nie mo\u017cemy wej\u015b\u0107 do kr\u00f3lestwa Bo\u017cego. Ale kiedy nadszed\u0142 wyznaczony czas, \u201eOn sam wzi\u0105\u0142 na siebie brzemi\u0119 naszych nieprawo\u015bci, da\u0142 na okup za nas swego Syna, \u015awi\u0119tego za przest\u0119pc\u00f3w, Nienagannego za z\u0142ych, Sprawiedliwego za nieprawych, Niezniszczalnego za zniszczalnych, Nie\u015bmiertelnego za \u015bmiertelnych. Bo c\u00f3\u017c innego mog\u0142o zakry\u0107 nasze grzechy ni\u017c Jego sprawiedliwo\u015b\u0107? Przez kogo innego by\u0142o mo\u017cliwym, aby\u015bmy my, niegodziwi i bezbo\u017cni, mogli by\u0107 usprawiedliwieni, ni\u017c przez jedynego Syna Bo\u017cego? O s\u0142odka zamiano! O niezg\u0142\u0119biony planie! O korzy\u015bci przewy\u017cszaj\u0105ce wszelkie oczekiwania! aby niegodziwo\u015b\u0107 wielu by\u0142a ukryta w Jednym sprawiedliwym, a sprawiedliwo\u015b\u0107 Jednego usprawiedliwi\u0142a wielu przest\u0119pc\u00f3w!”<\/p>\n\n\n\n
Kiedy Ko\u015bci\u00f3\u0142 zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z Cesarstwem Rzymskim [15], wybuch\u0142 konflikt, w kt\u00f3rym wszystkie zasoby tego pot\u0119\u017cnego mocarstwa zosta\u0142y wyczerpane na pr\u00f3\u017cne usi\u0142owanie pokonania tych, kt\u00f3rzy nigdy nie stawiali oporu ani nie m\u015bcili si\u0119, ale znosili wszystko z mi\u0142o\u015bci do Pana, w kt\u00f3rego \u015blady szli. Jakkolwiek Ko\u015bcio\u0142y by\u0142y podzielone w pogl\u0105dach i praktyce, by\u0142y zjednoczone w cierpieniu i zwyci\u0119stwie. Chocia\u017c chrze\u015bcijanie byli wprawdzie dobrymi poddanymi, ich wiara zabrania\u0142a ofiarowania kadzide\u0142 lub oddawania boskiej czci cesarzowi lub bo\u017ckom. Dlatego uwa\u017cano ich za nielojalnych wobec cesarstwa, a kiedy kult bo\u017ck\u00f3w wkracza\u0142 w codzienne \u017cycie ludzi, w ich religi\u0119, biznes i rozrywk\u0119, chrze\u015bcijanie zostali znienawidzeni za oddzielanie si\u0119 od otaczaj\u0105cego ich \u015bwiata. Skierowano przeciwko nim surowe \u015brodki, pocz\u0105tkowo sporadyczne i lokalne, ale pod koniec pierwszego wieku bycie chrze\u015bcijaninem sta\u0142o si\u0119 nielegalne; prze\u015bladowania sta\u0142y si\u0119 systematyczne i obj\u0119\u0142y ca\u0142e cesarstwo. Pomimo tego, \u017ce wyst\u0119powa\u0142y znaczne okresy wytchnienia, jednak z ka\u017cdym kolejnym atakiem, prze\u015bladowania stawa\u0142y si\u0119 coraz bardziej gwa\u0142towne; maj\u0105tki wyznawc\u00f3w Chrystusa by\u0142y konfiskowane, byli wi\u0119zieni i nie tylko zabijani w niezliczonej liczbie, ale te\u017c poddawani ka\u017cdej wyobra\u017calnej torturze, kt\u00f3r\u0105 dodawano do ich kary. Informatorzy byli nagradzani; ci, kt\u00f3rzy chronili wierz\u0105cych, dzielili ich los; a ka\u017cdy fragment Pisma, kt\u00f3ry mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107, by\u0142 niszczony. Na pocz\u0105tku IV wieku ta niezwyk\u0142a wojna mi\u0119dzy pot\u0119\u017cnym \u015bwiatowym imperium Rzymu a tymi niestrudzonymi Ko\u015bcio\u0142ami, kt\u00f3re by\u0142y nadal niezwyci\u0119\u017cone, poniewa\u017c \u201enie ukochali swego \u017cycia a\u017c do \u015bmierci\u201d, wydawa\u0142a si\u0119 mo\u017cliwa do zako\u0144czenia tylko poprzez ca\u0142kowite wygini\u0119cie Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Potem wydarzy\u0142o si\u0119 co\u015b, co doprowadzi\u0142o do niespodziewanego zako\u0144czenia tego d\u0142ugiego i strasznego konfliktu. W walkach, kt\u00f3re toczy\u0142y si\u0119 w Cesarstwie Rzymskim, zwyci\u0119\u017ca\u0142 Konstantyn i w 312 roku odni\u00f3s\u0142 zdecydowane zwyci\u0119stwo, wkroczy\u0142 do Rzymu i natychmiast wyda\u0142 edykt ko\u0144cz\u0105cy prze\u015bladowania chrze\u015bcijan. Rok p\u00f3\u017aniej wydano edykt mediola\u0144ski, na mocy kt\u00f3rego wszyscy ludzie dostali wolno\u015b\u0107 wyznawania dowolnej wybranej przez siebie religii.
W ten spos\u00f3b Cesarstwo Rzymskie zosta\u0142o pokonane poprzez oddanie Panu Jezusowi tych, kt\u00f3rzy Go znali. Ich cierpliwa, niestrudzona wytrwa\u0142o\u015b\u0107 zmieni\u0142a gorzk\u0105 wrogo\u015b\u0107 i nienawi\u015b\u0107 rzymskiego \u015bwiata, najpierw w lito\u015b\u0107, a potem w podziw.<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Pocz\u0105tkowo religie poga\u0144skie nie by\u0142y prze\u015bladowane, ale, pozbawione wsparcia pa\u0144stwa, stopniowo upada\u0142y. Preferowano wyznanie chrze\u015bcija\u0144stwa. Prawa znosz\u0105ce nadu\u017cycia i chroni\u0105ce s\u0142abych przynios\u0142y nieznan\u0105 wcze\u015bniej miar\u0119 dobrobytu. Ko\u015bcio\u0142y, uwolnione od ucisku z zewn\u0105trz, wesz\u0142y w now\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Wiele zachowa\u0142o swoj\u0105 pierwotn\u0105 prostot\u0119, jednak wiele z nich zosta\u0142o dotkni\u0119tych g\u0142\u0119bokimi wewn\u0119trznymi zmianami w swojej strukturze, kt\u00f3re by\u0142y widoczne i bardzo odr\u00f3\u017cnia\u0142y je od Ko\u015bcio\u0142\u00f3w nowotestamentowych z czas\u00f3w apostolskich. Wprowadzenie tych zmian na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 uka\u017ce niebawem ich skutki.<\/p>\n\n\n\n
Fragment pochodzi z artyku\u0142u „M\u0119czennicy ko\u015bcio\u0142a Donatyst\u00f3w” oraz z ksi\u0105\u017cki \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 Pielgrzym\u201d \u2013
z rozdzia\u0142u I – Pocz\u0105tki<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n