{"id":1805,"date":"2025-11-20T03:55:13","date_gmt":"2025-11-20T03:55:13","guid":{"rendered":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805"},"modified":"2025-11-20T03:58:12","modified_gmt":"2025-11-20T03:58:12","slug":"rozwoj-chrzescijanstwa-w-ameryce-polnocnej-cz-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805","title":{"rendered":"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3"},"content":{"rendered":"\n

G\u0142\u00f3wnym \u015brodkiem wiod\u0105cym do tego by\u0142y spotkania przebudzeniowe. Wielkie Przebudzenie okaza\u0142o si\u0119 niezwykle skuteczne w p\u00f3\u017anym okresie kolonialnym, tak\u017ce na prze\u0142omie wiek\u00f3w przebudzenia zacz\u0119\u0142y odrywa\u0107 kluczow\u0105 rol\u0119. Po koszmarach rewolucji \u017cycie religijne w Stanach Zjednoczonych wydawa\u0142o si\u0119 by\u0107 w tragicznym stanie. Wiele ko\u015bcio\u0142\u00f3w boryka\u0142o si\u0119 z brakiem przyw\u00f3dc\u00f3w i nawet na uczelniach utrzymywanych przez ko\u015bcio\u0142y chrze\u015bcijanie stanowili mniejszo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d student\u00f3w. W 1798 roku duchowni stanu Connecticut stworzyli Missionary Society of Connecticut <\/em>(Stowarzyszenie Misyjne Stanu Connecticut) i ju\u017c po kilku tygodniach rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 pierwsze przebudzenia. Wkr\u00f3tce ogarn\u0119\u0142y ca\u0142\u0105 Now\u0105 Angli\u0119, wywieraj\u0105c wp\u0142yw na Yale i inne uczelnie, docieraj\u0105c nawet do innych region\u00f3w na wschodnim wybrze\u017cu. Do najbardziej znanych przyw\u00f3dc\u00f3w tego przebudzenia nale\u017cy zaliczy\u0107 Lymana Beechera (1775-1863) i Nathaniela W. Taylora (1786-1858).<\/p>\n\n\n\n

Miej wi\u0119cej w tym samym czasie przebudzenie rozwija\u0142o si\u0119 w koloniach zachodnich. Przybra\u0142o tam form\u0119 kilkudniowych spotka\u0144, kt\u00f3re odbywa\u0142y si\u0119 na terenach pogranicza. Ludzie przeje\u017cd\u017cali wozami niejednokrotnie wiele kilometr\u00f3w, przywo\u017c\u0105c \u017cywno\u015b\u0107 i rozbijaj\u0105c na kilka dni ob\u00f3z, gdy tylko pojawia\u0142a si\u0119 wie\u015b\u0107 o spotkaniu religijnym. Spotkania takie przyci\u0105ga\u0142y tysi\u0105ce s\u0142uchaczy, a najwi\u0119ksze z nich odby\u0142o si\u0119 w Cane Ridge w sierpniu 1801 roku. G\u0142\u00f3wnym m\u00f3wc\u0105 by\u0142 B.W. Stone (1772-1844). Oceniano, \u017ce w spotkaniu wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 od dwudziestu do trzydziestu tysi\u0119cy os\u00f3b, o ka\u017cdej porze dnia i nocy kazania g\u0142osi\u0142o sze\u015bciu kaznodziej\u00f3w, a w czasie ca\u0142ego spotkania trwa\u0142y \u201ereligijne \u0107wiczenia”. W ich trakcie ludzie dostawali drgawek, ta\u0144czyli, biegali, kaszleli lub mdleli. Ich uczestnicy nie potrafili kontrolowa\u0107 swego zachowania, a wielu \u015bwiadk\u00f3w tych wydarze\u0144 przypisywa\u0142o je pot\u0119\u017cnemu dzia\u0142aniu Ducha \u015awi\u0119tego.
<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

B.W Stone zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce jakkolwiek b\u0119dzie si\u0119 t\u0142umaczy\u0107 te wydarzenia, dzi\u0119ki nim setki ludzi si\u0119 nawr\u00f3ci\u0142o. Po\u0142\u0105czenie przebudze\u0144 na Wschodzie i Zachodzie Stan\u00f3w (cho\u0107 na Wschodzie mia\u0142o ono zdecydowanie mniej emocjonalny charakter) jest nazywane Drugim Wielkim Przebudzeniem, a czasami<\/p>\n\n\n\n

Fal\u0105 Roku 1800. Spotkania przebudzeniowe do dzi\u015b pozostaj\u0105 wa\u017cnym elementem \u017cycia wielu ameryka\u0144skich denominacji.

Wraz z przemieszczaniem si\u0119 ludno\u015bci na zach\u00f3d od Apallach\u00f3w sta\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce tereny te stanowi\u0105 o przysz\u0142o\u015bci kraju. Ko\u015bcio\u0142y postanowi\u0142y wykorzysta\u0107 mo\u017cliwo\u015bci, jakie si\u0119 z tym wi\u0105za\u0142y. Denominacje, kt\u00f3re odnios\u0142y najwi\u0119kszy sukces na terenach ameryka\u0144skiego pogranicza, by\u0142y jednocze\u015bnie tymi, kt\u00f3re osi\u0105gn\u0119\u0142y najwi\u0119ksz\u0105 liczebno\u015b\u0107 w kraju. Liderami tego ruchu byli prezbiterianie, bapty\u015bci i metody\u015bci.
<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n


Ze wszystkich trzech grup najlepiej zorganizowani byli prezbiterianie, kt\u00f3rzy ju\u017c w 1785 roku mieli ponad tuzin ko\u015bcio\u0142\u00f3w w stanie Kentucky. W 1801 roku zjednoczyli si\u0119 z kongregacjonalistami we wsp\u00f3lnym Planie jedno\u015bci, w my\u015bl kt\u00f3rego wsp\u00f3\u0142pracowali ze sob\u0105 w zak\u0142adaniu nowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w na terenach zachodnich. Doktryna Ko\u015bcio\u0142a prezbiteria\u0144skiego by\u0142a bardzo zbli\u017cona do zasad wiary Ko\u015bcio\u0142a kongregacjonalnego, lecz prezbiterianie byli o wiele bardziej aktywni w swych dzia\u0142aniach ewangelizacyjnych. Pozwoli\u0142o im to odnie\u015b\u0107 wi\u0119ksze sukcesy, a nawet sk\u0142oni\u0107 blisko tysi\u0105c ko\u015bcio\u0142\u00f3w kongregacjonalnych do przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do  prezbiterian. W\u0142a\u015bciwie na \u017cadnym terytorium prezbiterianie nie osi\u0105gn\u0119li ca\u0142kowitej dominacji, byli jednak obecni wsz\u0119dzie, szczeg\u00f3lnie po\u015br\u00f3d lepiej wykszta\u0142conych warstw spo\u0142ecze\u0144stwa.

Pod wzgl\u0119dem liczby nawr\u00f3ce\u0144 w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w pogranicza bapty\u015bci byli jeszcze bardziej skuteczni ni\u017c prezbiterianie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 baptystycznych kaznodziej\u00f3w by\u0142a jednocze\u015bnie farmerami, mogli wi\u0119c z \u0142atwo\u015bci\u0105 uto\u017csami\u0107 si\u0119 z mieszka\u0144cami pogranicza. Bapty\u015bci korzystali r\u00f3wnie\u017c, obok ordynowanych duchownych, z pomocy pracownik\u00f3w \u015bwieckich. Organizacja Ko\u015bcio\u0142\u00f3w baptystycznych by\u0142a w znacznej mierze kongregacjonalna, mogli si\u0119 wi\u0119c odwo\u0142ywa\u0107 do rozwijaj\u0105cej si\u0119 demokracji na terenach zachodnich. Waga, jak\u0105 przywi\u0105zywali do chrztu przez zanurzenie jako praktyki nowotestamentowego ko\u015bcio\u0142a, r\u00f3wnie\u017c by\u0142a atrakcyjna dla ludzi, kt\u00f3rzy pragn\u0119li samodzielnie czyta\u0107 Bibli\u0119 i byli gotowi wyci\u0105ga\u0107 w\u0142asne wnioski.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Cho\u0107 bapty\u015bci byli bardziej skuteczni ni\u017c prezbiterianie, nawet oni musieli schyli\u0107 czo\u0142o przed skuteczno\u015bci\u0105 metodyst\u00f3w. Metody\u015bci pojawili si\u0119 w Ameryce dopiero w 1765 roku, a ich struktury organizacyjne powsta\u0142y jeszcze p\u00f3\u017aniej – w 1784 roku. Byli ko\u015bcio\u0142em episkopalnym, czyli zorganizowanym pod przewodnictwem biskup\u00f3w, kt\u00f3rzy wysy\u0142ali kaznodziej\u00f3w metodystycznych do punkt\u00f3w misyjnych<\/strong>. W\u0119drowni kaznodzieje z \u0142atwo\u015bci\u0105 zaadaptowali si\u0119 do warunk\u00f3w terytori\u00f3w zachodnich. Przyuczeni do zaspokajania potrzeb lokalnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, przemierzali rozleg\u0142e tereny, pozostawiaj\u0105c codzienn\u0105 piecz\u0119 nad lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 w r\u0119kach \u015bwieckiego przyw\u00f3dcy, kt\u00f3ry mia\u0142 dba\u0107 o duchowe potrzeby zgromadzenia metodyst\u00f3w do czasu powrotu kaznodziei. Metody\u015bci posun\u0119li si\u0119 r\u00f3wnie\u017c najdalej w adaptacji technik spotka\u0144 obozowych do potrzeb du\u017cych zgromadze\u0144. W po\u0142owie XIX wieku metody\u015bci byli najwi\u0119ksz\u0105 denominacj\u0105 protestanck\u0105 w Ameryce.<\/p>\n\n\n\n

Ludzi mieszkaj\u0105cych na zachodnim pograniczu Ameryki poci\u0105ga\u0142a prostota. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a demokratami w stylu Jeffersona i Jacksona, pragn\u0105cymi w\u0142adzy w swoim domu i wp\u0142ywu na lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. \u017carliwie wierzyli w r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich ludzi i zdolno\u015b\u0107 ka\u017cdego cz\u0142owieka do zrozumienia swojej sytuacji i podejmowania samodzielnych decyzji. Robili wszystko, aby unikn\u0105\u0107 dekadencji cywilizacji europejskiej i pogardzali powierzchowno\u015bci\u0105 \u017cycia w wielkich o\u015brodkach miejskich. Pragn\u0119li powrotu do prostoty \u017cycia dawnych czas\u00f3w – greckich demokratycznych miast-pa\u0144stw i republiki rzymskiej. Miasta na Zachodzie cz\u0119sto przybiera\u0142y takie nazwy, jak Rzym, Korynt, Syrakuzy, Ateny, Argos, Sparta i Mediolan.
<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n


Gdy zrodzi\u0142y si\u0119 idee Ruchu Odnowy, propagowane przez B.W. Stone’a, Thomasa Campbella (1763-1854) i jego syna Alexandra (1788-1866), kultura zachodniego pogranicza stanowi\u0142a dla nich niezwykle podatny grunt. Stone i Campbellowie pragn\u0119li powr\u00f3ci\u0107 do prostoty ko\u015bcio\u0142a Nowego Testamentu, odrzucaj\u0105c denominacyjne wyr\u00f3\u017cniki i podzia\u0142y, a siebie samych okre\u015blali jako chrze\u015bcijan. Podkre\u015blali autonomi\u0119 lokalnego ko\u015bcio\u0142a, chrzest os\u00f3b doros\u0142ych przez zanurzenie, nowotestamentowy wzorzec organizacji ko\u015bcio\u0142a w oparciu o starszych i diakon\u00f3w, brak rozr\u00f3\u017cnienia pomi\u0119dzy duchowie\u0144stwem i laikatem, a przede wszystkim Bibli\u0119 -jedyne \u017ar\u00f3d\u0142o prawd i praktyk chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/strong> Wszystkie te idee by\u0142y zgodne z pogl\u0105dami mieszka\u0144c\u00f3w pogranicza i Ruch Odnowy bardzo szybko zdoby\u0142 wielu wyznawc\u00f3w. Do po\u0142owy XIX wieku sta\u0142 si\u0119 sz\u00f3st\u0105 pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci grup\u0105 religijn\u0105 w Ameryce.

Inne grupy dostrzega\u0142y atrakcyjno\u015b\u0107 tych idei, lecz posz\u0142y w innych kierunkach. W 1827 roku Joseph Smith (1805-1844), \u017cyj\u0105cy w zachodniej cz\u0119\u015bci stanu Nowy Jork, stwierdzi\u0142, \u017ce  otrzyma\u0142 wskaz\u00f3wki pozwalaj\u0105ce odnale\u017a\u0107 zakopane z\u0142ote tablice, kt\u00f3re opisywa\u0142y histori\u0119 Ameryki przed odkryciem przez Kolumba. Dokumenty te, przet\u0142umaczone w 1830 roku jako Ksi\u0119ga Mormona, sta\u0142y si\u0119 bod\u017acem do powstania sekty, kt\u00f3ra chcia\u0142a zaspokoi\u0107 d\u0105\u017cenia ludzi pogranicza – powrotu do prostoty i staro\u017cytnych \u017ar\u00f3de\u0142. Prawdopodobnie  Smith korzysta\u0142 z pomocy Sidneya Rigdona, wcze\u015bniej jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w Ruchu Odnowy w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci stanu Ohio, kt\u00f3ry jednak porzuci\u0142 jego idea\u0142y. Rigdon zosta\u0142 jednym z przyw\u00f3dc\u00f3w mormon\u00f3w i liczne podobie\u0144stwa mi\u0119dzy twierdzeniami mormon\u00f3w i d\u0105\u017ceniami Ruchu Odnowy mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 w\u0142a\u015bnie jego przej\u015bciem z jednej grupy do drugiej.<\/p>\n\n\n\n

Opr\u00f3cz grup staraj\u0105cych si\u0119 powr\u00f3ci\u0107 do \u017ar\u00f3de\u0142 prawdziwej religii pewn\u0105 rol\u0119 odegrali w Ameryce tak\u017ce unitarianie i uniwersali\u015bci. Cho\u0107 w p\u00f3\u017aniejszym okresie unitarianie przestali uwa\u017ca\u0107 Nowy Testament za wiarygodne \u017ar\u00f3d\u0142o wierze\u0144 religijnych, pierwsi z nich otaczali wielkim szacunkiem jego nauczanie. Pragn\u0119li oddzieli\u0107 Nowy Testament od wyzna\u0144 wiary ko\u015bcio\u0142a staro\u017cytnego, kt\u00f3re powsta\u0142y w czasie kontrowersji chrystologicznych w IV i V wieku. Twierdzili, \u017ce pierwotne chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o raczej unitaria\u0144skie ni\u017c trynitarze w swej naturze. Ich podej\u015bcie by\u0142o atrakcyjne dla intelektualist\u00f3w i racjonalist\u00f3w ze wschodniego wybrze\u017ca. Centrum dzia\u0142alno\u015bci unitarian znajdowa\u0142o si\u0119 w Bostonie i Harvard College. W 1825 roku utworzyli Amercian Unitarian Association <\/em>(Ameryka\u0144skie Stowarzyszenie Unitaria\u0144skie), kt\u00f3re wkr\u00f3tce przej\u0119\u0142o 75 ze 100 najstarszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Massachusetts.<\/p>\n\n\n\n

W ni\u017cszych klasach spo\u0142ecze\u0144stwa odpowiednikiem unitarianizmu by\u0142 uniwersalizm. Najwi\u0119ksze wp\u0142ywy mia\u0142 na terenach wiejskich, cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci by\u0142 r\u00f3wnie racjonalistyczny, jak unitarianizm. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce unitarianie wierzyli, \u017ce B\u00f3g jest zbyt dobry, aby pot\u0119pi\u0107 ludzi, a uniwersali\u015bci wierzyli, \u017ce cz\u0142owiek jest zbyt dobry, aby zosta\u0107 pot\u0119pionym. Uwa\u017cali, \u017ce w ostatecznym rozrachunku wszyscy ludzie na \u015bwiecie zostan\u0105 zbawieni – nie b\u0119dzie wiecznego piek\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

W czasie gdy rodzi\u0142y si\u0119 te nowe idee religijne, ruchy przebudzeniowe prze\u017cywa\u0142y kolejny rozkwit, nie tyle dzi\u0119ki dzia\u0142alno\u015bci Laymana Beechera, najpierw w Bostonie, a p\u00f3\u017aniej w Cincinnati, ile dzi\u0119ki zwiastowaniu CG. Finneya (1792- -1875). Styl spotka\u0144 przebudzeniowych Finneya, b\u0119d\u0105cy z\u0142agodzon\u0105 wersj\u0105 spotka\u0144 z zachodniego pogranicza, zapanowa\u0142 w latach trzydziestych XIX wieku w miastach na wschodnim wybrze\u017cu, a jego na\u015bladowcy stali si\u0119 wiod\u0105cymi postaciami w rozwoju religii na kolejne kilkadziesi\u0105t lat. Finney k\u0142ad\u0142 nacisk na osobist\u0105 pobo\u017cno\u015b\u0107 i reformy spo\u0142eczne, co odegra\u0142o powa\u017cn\u0105 rol\u0119 w ruchu abolicjonistycznym; wielu z jego uczni\u00f3w walczy\u0142o o zniesienie niewolnictwa.<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec trzeciej dekady XIX wieku religia w Ameryce rozwija\u0142a si\u0119 w szybkim tempie, kt\u00f3re utrzyma\u0142o si\u0119 przez kolejne sto lat. W kraju panowa\u0142a pe\u0142na wolno\u015b\u0107 religijna, charakteryzuj\u0105ca si\u0119 pluralizmem. Szczeg\u00f3lny nacisk k\u0142adziono na lokalne ko\u015bcio\u0142y i ich gotowo\u015b\u0107 do zdobywania ludzkich dusz. Ko\u015bcio\u0142y w Stanach Zjednoczonych o wiele bardziej wykorzystywa\u0142y laikat i ko\u015bcielnych aktywist\u00f3w ni\u017c ko\u015bcio\u0142y w Europie, co jest kolejnym dowodem olbrzymich zmian, jakie zasz\u0142y w denominacjach, kt\u00f3re przyby\u0142y do Nowego \u015awiata.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Fragment rozdzia\u0142u \u2013 Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej
z ksi\u0105\u017cki \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142a\u201d Jamesa B. Northa<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

G\u0142\u00f3wnym \u015brodkiem wiod\u0105cym do tego by\u0142y spotkania przebudzeniowe. Wielkie Przebudzenie okaza\u0142o si\u0119 niezwykle skuteczne w p\u00f3\u017anym okresie kolonialnym, tak\u017ce na prze\u0142omie wiek\u00f3w przebudzenia zacz\u0119\u0142y odrywa\u0107 kluczow\u0105 rol\u0119. Po koszmarach rewolucji \u017cycie religijne w Stanach Zjednoczonych wydawa\u0142o si\u0119 by\u0107 w tragicznym stanie. Wiele ko\u015bcio\u0142\u00f3w boryka\u0142o si\u0119 z brakiem przyw\u00f3dc\u00f3w i nawet na uczelniach utrzymywanych przez ko\u015bcio\u0142y […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1817,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-1805","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-chrzescijanstwa"],"yoast_head":"\nRozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3 -<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3 -\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"G\u0142\u00f3wnym \u015brodkiem wiod\u0105cym do tego by\u0142y spotkania przebudzeniowe. Wielkie Przebudzenie okaza\u0142o si\u0119 niezwykle skuteczne w p\u00f3\u017anym okresie kolonialnym, tak\u017ce na prze\u0142omie wiek\u00f3w przebudzenia zacz\u0119\u0142y odrywa\u0107 kluczow\u0105 rol\u0119. Po koszmarach rewolucji \u017cycie religijne w Stanach Zjednoczonych wydawa\u0142o si\u0119 by\u0107 w tragicznym stanie. Wiele ko\u015bcio\u0142\u00f3w boryka\u0142o si\u0119 z brakiem przyw\u00f3dc\u00f3w i nawet na uczelniach utrzymywanych przez ko\u015bcio\u0142y […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-11-20T03:55:13+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-11-20T03:58:12+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/478478374a.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1193\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"400\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Andrzej z DG\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Andrzej z DG\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805\"},\"author\":{\"name\":\"Andrzej z DG\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9f86bf27c1eaed5dda9e706bc18ab569\"},\"headline\":\"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3\",\"datePublished\":\"2025-11-20T03:55:13+00:00\",\"dateModified\":\"2025-11-20T03:58:12+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805\"},\"wordCount\":1746,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/478478374a.jpg\",\"articleSection\":[\"Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pielgrzym\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805\",\"name\":\"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3 -\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/478478374a.jpg\",\"datePublished\":\"2025-11-20T03:55:13+00:00\",\"dateModified\":\"2025-11-20T03:58:12+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9f86bf27c1eaed5dda9e706bc18ab569\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/478478374a.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/11\\\/478478374a.jpg\",\"width\":1193,\"height\":400},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?p=1805#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/\",\"name\":\"\",\"description\":\"Pozwól, \u017ce zajm\u0119 Ci tylko kilka minut...\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/9f86bf27c1eaed5dda9e706bc18ab569\",\"name\":\"Andrzej z DG\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/099d17255b8dd9304833c16531357a059b5f8a421f9d80d7965793e0c5474196?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/099d17255b8dd9304833c16531357a059b5f8a421f9d80d7965793e0c5474196?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/099d17255b8dd9304833c16531357a059b5f8a421f9d80d7965793e0c5474196?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Andrzej z DG\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/www.kilkaminut.pl\\\/?author=1\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3 -","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3 -","og_description":"G\u0142\u00f3wnym \u015brodkiem wiod\u0105cym do tego by\u0142y spotkania przebudzeniowe. Wielkie Przebudzenie okaza\u0142o si\u0119 niezwykle skuteczne w p\u00f3\u017anym okresie kolonialnym, tak\u017ce na prze\u0142omie wiek\u00f3w przebudzenia zacz\u0119\u0142y odrywa\u0107 kluczow\u0105 rol\u0119. Po koszmarach rewolucji \u017cycie religijne w Stanach Zjednoczonych wydawa\u0142o si\u0119 by\u0107 w tragicznym stanie. Wiele ko\u015bcio\u0142\u00f3w boryka\u0142o si\u0119 z brakiem przyw\u00f3dc\u00f3w i nawet na uczelniach utrzymywanych przez ko\u015bcio\u0142y […]","og_url":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805","article_published_time":"2025-11-20T03:55:13+00:00","article_modified_time":"2025-11-20T03:58:12+00:00","og_image":[{"width":1193,"height":400,"url":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/478478374a.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Andrzej z DG","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Andrzej z DG","Szacowany czas czytania":"10 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805"},"author":{"name":"Andrzej z DG","@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/#\/schema\/person\/9f86bf27c1eaed5dda9e706bc18ab569"},"headline":"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3","datePublished":"2025-11-20T03:55:13+00:00","dateModified":"2025-11-20T03:58:12+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805"},"wordCount":1746,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/478478374a.jpg","articleSection":["Ko\u015bci\u00f3\u0142 Pielgrzym"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805","url":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805","name":"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3 -","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/478478374a.jpg","datePublished":"2025-11-20T03:55:13+00:00","dateModified":"2025-11-20T03:58:12+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/#\/schema\/person\/9f86bf27c1eaed5dda9e706bc18ab569"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#primaryimage","url":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/478478374a.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/478478374a.jpg","width":1193,"height":400},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?p=1805#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej cz.3"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/#website","url":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/","name":"","description":"Pozwól, \u017ce zajm\u0119 Ci tylko kilka minut...","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/#\/schema\/person\/9f86bf27c1eaed5dda9e706bc18ab569","name":"Andrzej z DG","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/099d17255b8dd9304833c16531357a059b5f8a421f9d80d7965793e0c5474196?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/099d17255b8dd9304833c16531357a059b5f8a421f9d80d7965793e0c5474196?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/099d17255b8dd9304833c16531357a059b5f8a421f9d80d7965793e0c5474196?s=96&d=mm&r=g","caption":"Andrzej z DG"},"sameAs":["https:\/\/www.kilkaminut.pl"],"url":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/?author=1"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1805","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1805"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1805\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1820,"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1805\/revisions\/1820"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1817"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1805"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1805"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1805"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}