Prawdopodobnie najwa\u017cniejszym wydarzeniem w \u017cyciu religijnym kolonialnej Ameryki by\u0142o Wielkie Przebudzenie. Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 od lokalnych przebudze\u0144, a nast\u0119pnie przerodzi\u0142o si\u0119 w mi\u0119dzykolonialny wybuch zainteresowania religi\u0105. Theodore J. Freylinghuysen (1691-1747) by\u0142 kaznodziej\u0105 holenderskiego Ko\u015bcio\u0142a reformowanego wychowanym w duchu europejskiego pietyzmu. Dzi\u0119ki niemu, jak r\u00f3wnie\u017c braciom morawskim, luteranom Muhlenberga i innym grupom, pietyzm odegra\u0142 znacz\u0105ca rol\u0119 w rozwoju religijno\u015bci XVIII-wiecznej Ameryki. Gdy w 1720 roku Freylinghuysen przyby\u0142 do holenderskich osad w New Jersey, rozpocz\u0105\u0142 siew ziaren przebudzenia, kt\u00f3re wyda\u0142y owoc w 1726 roku. W tym samym czasie osiedli\u0142 si\u0119 tam Gilbert Tennent (1703-1764), m\u0142ody duchowny prezbiteria\u0144ski. Pod wp\u0142ywem Freylinghuysena Tennent rozpowszechni\u0142 ide\u0119 przebudzenia w\u015br\u00f3d prezbiterian. Jonathan Edwards (1703-1758), kaznodzieja kongregacjonalny z zachodniego Massachusetts i prawdopodobnie najlepiej znany przedstawiciel duchowie\u0144stwa okresu kolonialnego, by\u0142 \u015bwiadkiem przebudzenia w swojej parafii w latach 1734-1735.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wszystkie te iskry przebudzenia mia\u0142y pocz\u0105tkowo jedynie lokalny charakter, kiedy jednak w 1740 roku do kolonii ameryka\u0144skich przyby\u0142 George Whitefield, po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w pot\u0119\u017cny ogie\u0144. Whitefield by\u0142 doskona\u0142ym kaznodziej\u0105, znanym z zaanga\u017cowania w przebudzenie, kt\u00f3re obejmowa\u0142o wtedy Angli\u0119, jak te\u017c wsp\u00f3\u0142pracy z bra\u0107mi Wesleyami. Przemierzaj\u0105c obszary Ameryki P\u00f3\u0142nocnej od Georgii do Nowej Anglii Whitefield pozostawia\u0142 za sob\u0105 rzesze nawr\u00f3conych, a pod kierownictwem lokalnych przyw\u00f3dc\u00f3w ogie\u0144 przebudzenia nabiera\u0142 blasku, szczeg\u00f3lnie w Nowej Anglii. Tysi\u0105ce ludzi sk\u0142ada\u0142o \u015bwiadectwo o swym nawr\u00f3ceniu, ko\u015bcio\u0142y wzrasta\u0142y, a kwestie religijne stanowi\u0142y<\/p>\n\n\n\n g\u0142\u00f3wny temat rozm\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w kolonii. Kilka denominacji wzros\u0142o liczebnie tak bardzo, \u017ce odczuwaj\u0105c brak duchownych za\u0142o\u017cy\u0142y w\u0142asne uczelnie: w 1745 roku prezbiterianie za\u0142o\u017cyli Princeton, w 1754 anglikanie za\u0142o\u017cyli Columbi\u0119, w 1764 bapty\u015bci otworzyli Brown, a w 1766 roku holenderski Ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany otworzy\u0142 uczelni\u0119 Rutgers.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Jednak nie wszystko, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z przebudzeniem, by\u0142o godne pochwa\u0142y. W przebudzenie zaanga\u017cowa\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wielu radykalnych duchownych, kt\u00f3rzy bardziej zrazili ni\u017c podbudowali wiernych. Wielu cz\u0142onk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy pozostali oboj\u0119tni na panuj\u0105ce przebudzenie i \u017cywili pewne podejrzenia co do motyw\u00f3w w\u0119drownych kaznodziej\u00f3w, reagowa\u0142o gniewem, gdy ci nazywali ich \u201enienawr\u00f3conymi”. Niekt\u00f3rzy z m\u0142odych kaznodziej\u00f3w przebudzeniowych \u0142amali tradycyjn\u0105 etyk\u0119 i obyczaje stanu duchownego, co stawia\u0142o ich wysi\u0142ki w z\u0142ym \u015bwietle. G\u0142\u0119bokie podzia\u0142y dotkn\u0119\u0142y prezbiterian, kongregacjonalist\u00f3w i holenderski Ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany. W ci\u0105gu jednej lub dw\u00f3ch dekad wi\u0119kszo\u015b\u0107 podzia\u0142\u00f3w zosta\u0142a za\u017cegnana, lecz postawa podejrzliwo\u015bci wobec nadmiernie entuzjastycznych przebudze\u0144 pozosta\u0142a.<\/strong><\/p>\n\n\n\n W czasie rewolucji ameryka\u0144skiej wi\u0119kszo\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w popiera\u0142a d\u0105\u017cenia patriot\u00f3w i nowy rz\u0105d ameryka\u0144ski. Wiele g\u0142\u00f3wnych denominacji ameryka\u0144skich, w tym kongregacjonali\u015bci, prezbiterianie i bapty\u015bci, mia\u0142o w Anglii charakter dysydencki i wiele wycierpia\u0142o ze strony Ko\u015bcio\u0142a anglika\u0144skiego. By\u0142o oczywiste, \u017ce jednomy\u015blnie opowiedz\u0105 si\u0119 one po stronie wolno\u015bci politycznej Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Kwakrzy byli pacyfistami, wi\u0119c obydwie strony uwa\u017ca\u0142y ich za niegodnych zaufania. To samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o licznych ma\u0142ych grupach niemieckich w Pensylwanii, kt\u00f3re tak\u017ce by\u0142y oddane zasadom powstrzymywania si\u0119 od przemocy i rozdzia\u0142u ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa, \u0142\u0105cznie z unikaniem jakiegokolwiek zaanga\u017cowania chrze\u015bcijan w sprawy pa\u0144stwa. P\u0142acili podatki i pozwalali w\u0142adzom zajmowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 swych maj\u0105tk\u00f3w na potrzeby specjalnych podatk\u00f3w wojennych, lecz starali si\u0119 zachowa\u0107 mo\u017cliwie najwi\u0119kszy dystans wobec problem\u00f3w i decyzji, kt\u00f3re wi\u0105za\u0142y si\u0119 z nowym pa\u0144stwem.<\/p>\n\n\n\n Jak mo\u017cna si\u0119 by\u0142o spodziewa\u0107, najbardziej sk\u0142onni do opowiedzenia si\u0119 w wojnie po stronie brytyjskiej byli anglikanie. W\u0142a\u015bciwie wszyscy duchowni anglika\u0144scy popierali rz\u0105d brytyjski, bowiem wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich urodzi\u0142a si\u0119 i wychowa\u0142a w Anglii. Jak ju\u017c wspomniano, prawie wszyscy mieszka\u0144cy Po\u0142udnia popierali d\u0105\u017cenia patriot\u00f3w, natomiast wielu mieszka\u0144c\u00f3w kolonii p\u00f3\u0142nocnych by\u0142o lojalistami. Przyk\u0142adem pierwszej postawy by\u0142 George Washington, wyj\u0105tkiem od drugiej by\u0142 Alexander Hamilton.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Luteranie do\u015bwiadczyli podobnych trudno\u015bci jak grupy pacyfistyczne. Uznanym zwierzchnikiem ameryka\u0144skich luteran by\u0142 Henry Melchior Muhlenberg (1711-1787), kt\u00f3ry pochodzi\u0142 z ksi\u0119stwa Hanoweru, podobnie jak Jerzy I, kr\u00f3l Anglii. Kr\u00f3lowie angielscy nadal nosili tytu\u0142 elektora Hanoweru i z tego te\u017c powodu Muhlenberg uwa\u017ca\u0142, \u017ce nie mo\u017ce przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do buntu przeciw Jerzemu III (1760-1820). Twierdzi\u0142, \u017ce wojna jest grzechem i dzi\u0119kowanie Bogu za zwyci\u0119stwa militarne w czasie rewolucji przypomina sk\u0142adanie Mu dzi\u0119kczynienia po pope\u0142nieniu cudzo\u0142\u00f3stwa, na kt\u00f3rym nie zosta\u0142o si\u0119 przy\u0142apanym.<\/p>\n\n\n\n Pomimo to czterech z jego syn\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c duchownych lutera\u0144skich, stan\u0119\u0142o po stronie patriot\u00f3w. Jeden z nich wst\u0105pi\u0142 do armii, zach\u0119ci\u0142 do tego te\u017c cz\u0142onk\u00f3w swojego ko\u015bcio\u0142a, zosta\u0142 genera\u0142em i uczestniczy\u0142 w wojnie przez ca\u0142y czas jej trwania. Inny by\u0142 cz\u0142onkiem Kongresu Kontynentalnego w latach 1789 i 1790, a w 1789 roku zosta\u0142 pierwszym m\u00f3wc\u0105 ameryka\u0144skiej Izby Reprezentant\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W chwili wybuchu wojny w o\u015bmiu koloniach funkcjonowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 popierany przez w\u0142adze – w pi\u0119ciu by\u0142 to Ko\u015bci\u00f3\u0142 anglika\u0144ski, w trzech kongregacjonalny. Wykaz ten nie obejmuje stanu Nowy Jork, gdzie anglikanizm zajmowa\u0142 wiod\u0105c\u0105 pozycj\u0119 jedynie w samym mie\u015bcie i trzech przyleg\u0142ych hrabstwach. W 1776 roku, po og\u0142oszeniu Deklaracji Niepodleg\u0142o<\/em>\u015bci Stan\u00f3w Zjednoczonych, <\/em>Kongres Kontynentalny skierowa\u0142 do poszczeg\u00f3lnych stan\u00f3w pro\u015bb\u0119 o napisanie nowych konstytucji stanowych, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142yby nieaktualne statuty kolonialne. W trakcie pisania poszczeg\u00f3lnych konstytucji, co by\u0142o nieuniknione, wynik\u0142a kwestia popierania ko\u015bcio\u0142\u00f3w przez w\u0142adze stanowe.<\/p>\n\n\n\n Jako pierwsze z popierania okre\u015blonych wyzna\u0144 zrezygnowa\u0142y stany po\u0142udniowe: w 1776 roku Maryland i P\u00f3\u0142nocna Karolina, a w 1777 Georgia. Konstytucja Po\u0142udniowej Karoliny z 1778 roku popiera\u0142a bli\u017cej nie sprecyzowan\u0105 wiar\u0119 protestanck\u0105, lecz nawet takie rozwi\u0105zanie zasta\u0142o zarzucone w nowej konstytucji z 1790 roku. Prawdziwe zmagania nast\u0105pi\u0142y w Wirginii, gdzie anglikanie byli najsilniejsi i zdecydowani zachowa\u0107 sw\u0105 uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0119. Nowa konstytucja Wirginii z 1776 roku zachowywa\u0142a wcze\u015bniejszy uk\u0142ad. W ci\u0105gu nast\u0119pnych lat niekt\u00f3re przywileje Ko\u015bcio\u0142a anglika\u0144skiego by\u0142y mu stopniowo odbierane, lecz prawdziwy prze\u0142om nast\u0105pi\u0142 w 1779 roku, gdy Thomas Jefferson przedstawi\u0142 Ustaw<\/em>\u0105 o ustanowieniu wolno<\/em>\u015bci religijnej. <\/em>Debata nad ni\u0105 i uchwalenie jej zaj\u0119\u0142y kolejne sze\u015b\u0107 lat. W 1784 roku ustawa nieomal upad\u0142a w wyniku wysuni\u0119cia innej, proponuj\u0105cej pewne kompromisy, kt\u00f3r\u0105 popierali Patrick Henry i George Washington. Znamienne by\u0142y s\u0142owa deisty Benjamina Franklina: \u201eReligia, kt\u00f3ra nie mo\u017ce si\u0119 utrzyma\u0107, nie jest godna, aby j\u0105 wspiera\u0107”. Ustawa Jeffersona zosta\u0142a ostatecznie uchwalona w 1785 roku, gwarantuj\u0105c wszystkim pe\u0142n\u0105 wolno\u015b\u0107 religijn\u0105.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Na P\u00f3\u0142nocy sytuacja wygl\u0105da\u0142a odmiennie. Tamtejszy Ko\u015bci\u00f3\u0142 kongregacjonalny mia\u0142 o wiele lepszy wizerunek dzi\u0119ki \u017carliwemu popieraniu wysi\u0142k\u00f3w wojennych, a nowe konstytucje stan\u00f3w New Hampshire, Massachusetts i Connecticut zachowywa\u0142y jego pozycj\u0119 jako ko\u015bcio\u0142a pa\u0144stwowego. Musia\u0142o min\u0105\u0107 kolejne czterdzie\u015bci lat, zanim rozdzia\u0142 ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa sta\u0142 si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105 w Nowej Anglii.<\/strong> W New Hampshire uchwalono go w 1817 roku, w Connecticut w 1818, a w Massachusetts w 1833 roku.<\/p>\n\n\n\n Wszystko to odbywa\u0142o si\u0119 na stopniu stanowym. Na stopniu federalnym (narodowym) przez d\u0142ugi czas nie podejmowano jakichkolwiek dzia\u0142a\u0144. Artyku\u0142y Konfederacji nie wspomina\u0142y o kwestiach religijnych, cho\u0107 zosta\u0142y one poruszone w czasie konwencji filadelfijskiej w 1787 roku. Charles Pinckney z Po\u0142udniowej Karoliny zaproponowa\u0142, aby \u201enie wymaga\u0107 \u017cadnego testu natury religijnej jako kwalifikacji do pe\u0142nienia urz\u0119du lub funkcji publicznej w Stanach Zjednoczonych”, klauzuli, kt\u00f3ra zosta\u0142a dodana do VI artyku\u0142u konstytucji. Zaproponowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c, aby wszyscy wybierani urz\u0119dnicy byli wprowadzani w swoje obowi\u0105zki w oparciu o \u201eprzysi\u0119g\u0119 lub o\u015bwiadczenie”, co pozwoli\u0142oby kwakrom w pe\u0142ni uczestniczy\u0107 w pracach nowego rz\u0105du. Kwakrzy nie sk\u0142adali przysi\u0119gi, lecz nie mieli \u017cadnych obiekcji wobec z\u0142o\u017cenia o\u015bwiadczenia.<\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tku konwencja ca\u0142kowicie ignorowa\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 powstania ko\u015bcio\u0142a pa\u0144stwowego na szczeblu narodowym. Wszyscy zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce jedynie Ko\u015bcio\u0142y kongregacjonalny i anglika\u0144ski by\u0142y w stanie ubiega\u0107 si\u0119 o taki status, lecz oczywiste by\u0142o, \u017ce \u017caden z nich nie zaakceptuje drugiego. Poniewa\u017c nie by\u0142o powa\u017cnych pretendent\u00f3w, po c\u00f3\u017c by\u0142o rozwa\u017ca\u0107 tak\u0105 kwesti\u0119 w konstytucji? Jedyn\u0105 opcj\u0105, kt\u00f3ra wydawa\u0142a si\u0119 mo\u017cliwa uczestnikom konwencji, by\u0142o zapewnienie wszystkim pe\u0142nej wolno\u015bci religijnej. Historyk ko\u015bcio\u0142a, Philip Schaff, poczyni\u0142 obserwacj\u0119, \u017ce rz\u0105d zosta\u0142 \u201ezmuszony” do tej decyzji, poniewa\u017c nie by\u0142o \u017cadnej godnej alternatywy. W rezultacie model tolerancji religijnej, kt\u00f3ry wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w koloniach po\u0142o\u017conych w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci wybrze\u017ca, gdzie ani Ko\u015bci\u00f3\u0142 kongregacjonalny ani anglika\u0144ski nie mia\u0142y statusu religii pa\u0144stwowej, sta\u0142 si\u0119 modelem og\u00f3lnonarodowym.<\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3re stany nadal domaga\u0142y si\u0119 wi\u0119kszych gwarancji wolno\u015bci religijnej. Te, kt\u00f3rym najbardziej zale\u017ca\u0142o na wolno\u015bci obywatelskiej, pragn\u0119\u0142y umieszczenia w Konstytucji stwierdzenia, i\u017c rz\u0105d nie ma prawa ustanawia\u0107 kt\u00f3rejkolwiek religii pa\u0144stwow\u0105; inni twierdzili, \u017ce konstytucja nigdzie nie przypisuje rz\u0105dowi tego prawa, zatem nie ma potrzeby niczego zabrania\u0107. Zwolennicy zapisu uwa\u017cali, \u017ce nie mo\u017cna tego pozostawia\u0107 domys\u0142om – nale\u017cy stwierdzi\u0107 to jak najwyra\u017aniej. Jednym z pierwszych zada\u0144 nowego Kongresu Stan\u00f3w Zjednoczonych by\u0142o przygotowanie Ustawy oprawach obywatelskich <\/em>dotycz\u0105cej szeregu kwestii. Sta\u0142y si\u0119 one pierwszymi dziesi\u0119cioma poprawkami do konstytucji.<\/p>\n\n\n\n Pierwsza poprawka stwierdza: \u201eKongres nie mo\u017ce uchwali\u0107 prawa wprowadzaj\u0105cego religi\u0119 lub zakazuj\u0105cego swobodnego jej praktykowania”. Od samego pocz\u0105tku s\u0142owa te by\u0142y przedmiotem wielu kontrowersji. Stosuj\u0105 si\u0119 one, na przyk\u0142ad, jedynie do rz\u0105du federalnego: \u201eKongres nie mo\u017ce uchwali\u0107 prawa…”, co pozwoli\u0142o trzem stanom w Nowej Anglii zachowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 pa\u0144stwowy. Jednak w ci\u0105gu kilkudziesi\u0119ciu lat wszystkie trzy stany odst\u0105pi\u0142y od swych decyzji, sprawiaj\u0105c, i\u017c praktyka unikania nadawania jakiejkolwiek religii statusu religii pa\u0144stwowej jest stosowana w ca\u0142ych Stanach Zjednoczonych. Na pocz\u0105tku XX wieku s\u0105d najwy\u017cszy Stan\u00f3w Zjednoczonych wydaj\u0105c decyzj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 zupe\u0142nie innej kwestii stwierdzi\u0142, i\u017c ograniczenia obowi\u0105zuj\u0105ce rz\u0105d federalny dotycz\u0105 r\u00f3wnie\u017c poszczeg\u00f3lnych stan\u00f3w, co skutecznie zapobieg\u0142o mo\u017cliwo\u015bci ustanowienia religii pa\u0144stwowej na poziomie stanowym. Og\u00f3lnie Amerykanie s\u0105 zadowoleni i dumni z tego ostanowienia, cho\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bni sekulary\u015bci pr\u00f3buj\u0105 nada\u0107 pierwszej poprawce znaczenie zupe\u0142nie odmienne od oryginalnego. W 1790 roku (lub 1791 – przyp. red.) jej zwolennicy z pewno\u015bci\u0105 nie zamierzali ogranicza\u0107 dzia\u0142alno\u015bci kapelan\u00f3w wojskowych ani zabrania\u0107 czytania Biblii czy modlitwy w szko\u0142ach publicznych.<\/p>\n\n\n Pierwsza poprawka oznacza\u0142a, \u017ce Stany Zjednoczone pozostan\u0105 krajem religijnego pluralizmu. \u017badna grupa religijna (odmienna od og\u00f3lnie pojmowanego chrze\u015bcija\u0144stwa) nie b\u0119dzie mia\u0142a dominuj\u0105cej pozycji; zamiast tego wiele denominacji chrze\u015bcija\u0144skich b\u0119dzie wsp\u00f3\u0142zawodniczy\u0107 ze sob\u0105 o wzrost liczby wiernych. W owym czasie by\u0142o ku temu wiele sposobno\u015bci. Najbardziej wiarygodne szacunki oceniaj\u0105 liczb\u0105 cz\u0142onk\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w w ko\u0144cu XVIII wieku jedynie na 10 procent populacji. Wielu z pozosta\u0142ych 90 procent to wierz\u0105cy lub ucz\u0119szczaj\u0105cy do ko\u015bcio\u0142a, nie b\u0119d\u0105cy jednak cz\u0142onkami konkretnej denominacji. Taka liczba os\u00f3b pozostaj\u0105cych poza ko\u015bcio\u0142em stanowi\u0142a powa\u017cne wyzwanie dla wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w na pocz\u0105tku XIX wieku. Historia nast\u0119pnego p\u00f3\u0142wiecza religii ameryka\u0144skiej opowiada o r\u00f3\u017cnorodnych wysi\u0142kach podejmowanych w celu ewangelizowania licznych Amerykan\u00f3w pozostaj\u0105cych poza ko\u015bcio\u0142em.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Fragment rozdzia\u0142u \u2013 Rozw\u00f3j chrze\u015bcija\u0144stwa w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej <\/p>\n\n\n\n \u015awi\u0119ty eksperyment – https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Holy_Experiment<\/a>![\"\"](\"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/85874687a-1024x434.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/www.kilkaminut.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/AP_0811200147777_c101-0-3272-1849_s885x516.webp\")
<\/figure>\n<\/div>\n\n\n
z ksi\u0105\u017cki \u201eHistoria ko\u015bcio\u0142a\u201d Jamesa B. Northa<\/p>\n\n\n\n
Ustawa o ustanowieniu wolno\u015bci religijnej – https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Virginia_Statute_for_Religious_Freedom<\/a><\/p>\n\n\n\n